De klarinet is een houtblazer met een enkel riet dat trilt tegen het mondstuk. Wil je klarinet leren spelen, dan begin je met de Bes-klarinet, de meest gebruikte soort, en leer je eerst een goede mondhouding, een stabiele toon en het rustig bewegen van je vingers over de kleppen. Een beginner heeft een instrument, een paar rietjes, een blaadje bladmuziek en liefst een docent nodig.
De klarinet is een van de instrumenten die je in veel verenigingen, harmonieën en fanfares tegenkomt. Hij is warm, veelzijdig en voor beginners redelijk toegankelijk, al is de eerste toon even wennen. In dit artikel lees je hoe de klarinet is gebouwd, welke typen er bestaan, wat je nodig hebt om te beginnen en hoe je rustig opbouwt. Daarna lees je hoe je een goede klarinet kiest. Meer over het grotere plaatje vind je in de gids over muziekinstrument leren en bij muziek leren.
Kort samengevat
- Een klarinet heeft één riet dat je met een rietklem (ligatuur) op het mondstuk bevestigt. Door erlangs te blazen, trilt het riet en ontstaat de toon.
- De Bes-klarinet is het meest gebruikt. Voor beginners is een kunststof studentenmodel prima om mee te beginnen.
- Rietsterkte loopt van 1 (zacht) tot 5 (hard). Beginners kiezen meestal een zachter riet, maar de schaal verschilt per merk.
- Een goede aanzet, rechte houding en gelijkmatige adem zijn belangrijker dan snelheid.
- Rietjes slijten en breken. Bewaar er meerdere en bewaar ze in een rietbeschermer.
Hoe werkt een klarinet?
Een klarinet is in de basis een bijna cilindrische buis met gaten die je met je vingers of met kleppen afdekt. Volgens Wikipedia over de klarinet heeft een moderne klarinet vijf delen die met kurk aan elkaar zitten: het mondstuk, het vat, het tweedelige middenstuk en de beker. De beker is de uitlopende bovenkant die de lage tonen verbetert. Ringen laten vingers kleppen bedienen die buiten hun natuurlijke bereik liggen.
Het geluid ontstaat als volgt: het riet wordt met een ligatuur op het mondstuk vastgezet. Je blaast lucht langs het riet, het riet trilt en dat geeft de toon. Je onderlip rust op je onderste tanden en de druk van je lippen, de aanzet of embouchure, beïnvloedt de toonhoogte en klank.
Een bijzonderheid: doordat de buis aan één kant gesloten is, overblaast de klarinet op de duodecime (octaaf plus kwint) en niet op het octaaf, zoals de meeste andere houtblazers. Dat betekent dat je vingerzettingen in het hoge register anders werken dan bij bijvoorbeeld een dwarsfluit. Als beginner hoef je dat niet te begrijpen, maar het verklaart waarom een docent je het registerklepje apart laat oefenen.
Welke soorten klarinet zijn er?
De Bes-klarinet is volgens Wikipedia tegenwoordig de meest gebruikte, gevolgd door de A-klarinet. De Es-klarinet komt vooral voor in harmonieorkesten en de C-klarinet wordt steeds meer gebruikt voor lesdoeleinden en in groepen met niet-transponerende instrumenten. Andere leden van de familie zijn de basklarinet (Bes), de altklarinet (Es) en de bassetklarinet (A).
Voor een beginner is de keuze eenvoudig: de Bes-klarinet. Dat is het instrument waarop de meeste lesmethoden en bladmuziek zijn gebaseerd. Je zult in lesboeken vaak lezen dat dit het standaardinstrument is, en het Engelstalige artikel bevestigt dat met klarinet meestal de Bes-klarinet wordt bedoeld.
Er bestaan ook verschillende kleppensystemen. Het Franse Boehm-systeem wordt bijna overal gebruikt. Het Duitse Oehler-systeem komt voor in Duitsland en Oostenrijk, en het Albert-systeem leeft voort in klezmer, dixieland en Oost-Europese volksmuziek. Voor een beginner in Nederland is het Boehm-systeem de gebruikelijke keuze.
Hout of kunststof?
Het standaardhout voor klarinetten is sinds de tweede helft van de negentiende eeuw grenadilla. Daarnaast bestaan er klarinetten van metaal en kunststof. Volgens het Engelstalige artikel worden studentenmodellen sinds het midden van de twintigste eeuw ook van kunststof gemaakt, vaak ABS. Dat is goedkoper, minder gevoelig voor vocht en temperatuur en prima om mee te beginnen.
Wat heb je nodig om klarinet te leren spelen?
- Een klarinet. Een kunststof studentenmodel in Bes is de meest praktische start.
- Een mondstuk met rietklem. Meestal bij het instrument. Het mondstuk bepaalt in grote mate je klank.
- Rietjes. Gebruik een doosje met meerdere rietjes. Ze slijten en breken, en niet elk riet speelt even goed.
- Een rietbeschermer of etui. Houdt rietjes recht en heel.
- Kurkvet. Voor de kurken verbindingen. Zonder vet raken de delen vast of beschadigd.
- Een zwabber of doekje. Na het spelen haal je het vocht uit de buis, zodat het hout of de kleppen niet beschadigen.
- Bladmuziek en een muziekstandaard. Begin met een beginnersmethode.
- Een docent. De aanzet en ademhaling zijn moeilijk zelf te corrigeren.
Riet kiezen: de sterkte en het gebruik
Een klarinetriet is gemaakt van rietcane, Arundo donax, hoewel er ook synthetische rietjes bestaan. Volgens Wikipedia worden de rietjes ingedeeld van 1 (zacht) tot 5 (hard). Een harder riet geeft een warmere klank, maar is moeilijker te bespelen. Het Engelstalige artikel merkt op dat de schaal niet gestandaardiseerd is: hetzelfde cijfer kan per merk en model een andere hardheid betekenen.
Voor beginners is een iets zachter riet doorgaans makkelijker, als algemene richtlijn. Vraag je docent om advies. Begin met één doosje en probeer een paar rietjes om te zien welke het beste klinken.
Zo ga je met rietjes om:
- Maak het riet vochtig voordat je speelt, bijvoorbeeld door het even in je mond te houden.
- Zet het riet recht en netjes op het mondstuk, met de ligatuur niet te strak.
- Bewaar ze na gebruik in een beschermer.
- Wissel rietjes af, zodat niet steeds hetzelfde riet slijt.
- Vervang een riet als het scheurt, afbreekt of dof klinkt.
Wil je rietjes bestellen, kijk dan naar de sterkte en het type bij je mondstuk. Een riet dat niet bij je mondstuk past, geeft een slechte klank.
Klarinet kiezen: waar let je op?
Een klarinet kopen kan lastig zijn omdat er veel merken en prijsklassen zijn. Deze punten helpen.
- Soort. Bes-klarinet met Boehm-systeem is de standaard.
- Materiaal. Kunststof voor beginners, hout als je later doorgroeit.
- Staat en afstelling. Een tweedehands klarinet is vaak een goede koop, mits de kleppen goed sluiten en de kurken niet uitgedroogd zijn. Laat hem controleren door een blazer of een instrumentenmaker. Een slecht afgestelde klarinet maakt leren onnodig moeilijk.
- Merk en service. Een bekend merk met onderdelen en reparatie is verstandig. Een kleine herstelling kan veel schelen.
- Huren. Veel muziekscholen en winkels verhuren beginnersinstrumenten. Dat is een veilige manier om te testen of de klarinet bij je past.
- Budget. Houd rekening met de kosten van rietjes en onderhoud. Een duur instrument is voor een beginner zelden nodig.
Wat een klarinet kost, loopt sterk uiteen. Vergelijk aanbiedingen en vraag of huren met koopoptie mogelijk is. Voor een eerste instrument is een degelijk studentenmodel meer dan genoeg, als algemene richtlijn.
De eerste stappen: zo begin je met klarinet
Opbouwen
Zet de delen voorzichtig aan elkaar, met een beetje kurkvet op de kurken, en draai ze met een lichte beweging in elkaar. Duw niet op de kleppen. Zet het riet op het mondstuk met de platte kant naar beneden en draai de ligatuur vast.
Houding en mondhouding
Zit of sta rechtop. Houd de klarinet schuin voor je, met je duim ondersteunend achter het instrument. De onderlip rust over je onderste tanden, de bovenste tanden komen op het mondstuk. Je lippen sluiten rondom het mondstuk, zonder dat je wangen opbollen. Blaas gelijkmatig en voorzichtig. Wikipedia benadrukt dat de lipdruk de toonhoogte en klank beïnvloedt.
De eerste toon
Begin met alleen het mondstuk en het vat. Blaas een stabiele toon en houd hem lang aan. Voeg daarna de andere delen toe. Je eerste noten speel je meestal in het laagste register, het chalumeau. Wikipedia onderscheidt drie registers: chalumeau (laag), clarion (midden) en altissimo (hoog).
Vingerzettingen
Leer de vingerzettingen met behulp van een grepentabel. Begin met een korte reeks noten, zoals een toonladder. Doe het langzaam en let op je houding. Piepen is normaal, zeker met een beginner. Een piep komt vaak door een scheef riet of onjuiste druk van je lippen of vingers.
Oefenen
Korte, regelmatige sessies werken beter dan lange. Een kwartier tot een half uur per dag is voor beginners een redelijke richtlijn. Begin met lange tonen, ga naar toonladders en speel daarna een eenvoudig liedje. Gebruik een metronoom voor een stabiel tempo. Wil je liedjes spelen, zoek dan beginnersboeken met bekende melodieën. Notenschrift is bij de klarinet nuttig; lees er meer over bij noten lezen.
Onderhoud: zo houd je je klarinet in goede staat
Een klarinet vraagt weinig onderhoud, maar elke keer een paar minuten.
- Haal na het spelen het vocht uit de buis met een zwabber of doek.
- Maak het mondstuk schoon met lauw water en droog het goed.
- Vet de kurken af en toe in, zodat de delen soepel in elkaar gaan.
- Bewaar de klarinet in zijn koffer, uit direct zonlicht en niet bij een verwarming.
- Laat grote reparaties of een revisie over aan een instrumentenmaker.
Wie een instrument van hout speelt, let extra op temperatuurverschillen. Een snelle overgang van koud naar warm kan het hout scheuren. Laat de klarinet dus rustig op temperatuur komen voor je speelt.
Veelgestelde vragen over de klarinet
Is klarinet moeilijk te leren?
De eerste toon vraagt even oefening, vooral de mondhouding en luchtstroom. Daarna gaat het geleidelijk. Een docent helpt je om verkeerde gewoonten te voorkomen.
Welke klarinet is het beste voor beginners?
Een Bes-klarinet met Boehm-systeem, bij voorkeur een kunststof studentenmodel. Dat is het standaardinstrument voor beginners.
Welk riet moet ik als beginner kiezen?
Een iets zachter riet is meestal makkelijker. Rietsterkte loopt van 1 tot 5 en verschilt per merk. Vraag je docent om advies.
Hoe lang gaat een riet mee?
Dat hangt af van hoe vaak je speelt en hoe je ze verzorgt. Een riet slijt en kan breken. Wissel ze af en vervang ze als ze dof klinken.
Wat is het verschil tussen een klarinet en een hobo?
Een klarinet heeft één riet en een cilindrische buis. Een hobo heeft een dubbel riet en een conische buis, en klinkt scherper en nasaler. Ze zijn dus niet hetzelfde instrument, en de aanzet is anders.
Wat is het verschil tussen een klarinet en een saxofoon?
Beide hebben één riet. De saxofoon is gemaakt van metaal en heeft een conische buis, de klarinet is cilindrisch. Wikipedia noemt de saxofoon een latere ontwikkeling uit de klarinet, maar beschouwt hem als een apart instrument.
Kan ik klarinet zonder les leren?
Gedeeltelijk. Je kunt met video’s en boeken veel leren, maar de aanzet en ademhaling corrigeer je moeilijk zelf. Een paar lessen zijn zinvol.
Kan ik een klarinet huren?
Ja, veel muziekscholen en winkels verhuren beginnersklarinetten. Dat is een goede manier om te proberen of het instrument bij je past voordat je koopt.
Verder lezen
De klarinet is een mooi instrument voor ensembles en solo. Ga verder met deze pagina’s: