Slijpstenen en slijpsystemen kiezen: welke past bij jou?

Een slijpsteen is een schuurblok waarmee je de snijkant van een mes of ander gereedschap opnieuw vormt. Welke je kiest, hangt af van wat je wilt slijpen en hoeveel controle je zelf wilt houden. Een dubbelzijdige kunststeen met rond 1000 en 3000 korrel is voor de meeste beginners het beste startpunt. Diamantplaten zijn duurzaam en blijven vlak, keramische stenen zijn fijn en een geleid systeem houdt de hoek voor je vast.

Het aanbod is verwarrend. Je vindt natuursteen en kunststeen, watersteen en oliesteen, Japanse stenen, diamantplaten en complete systemen. Dit overzicht zet de soorten naast elkaar, legt de korrelgetallen uit en helpt je een keuze te maken voor messen, beitels, bijlen, scharen en schaatsen. Het grotere plaatje van de hobby lees je in de gids over messen slijpen. De stap-voor-stap uitleg met een steen staat bij wetsteen gebruiken.

Wat is een slijpsteen en wat doet hij?

Het woord slijpsteen wordt voor twee dingen gebruikt. Volgens Wikipedia over de slijpsteen was het oorspronkelijk vaak een ronde schijf van zandsteen, zoals Bentheimer zandsteen, die met de hand door een waterbak werd gedraaid. Tegenwoordig is dat vaak een synthetische schijf, bijvoorbeeld van carborundum, in een machine. Het artikel zegt ook dat een slijpsteen grover is dan een wetsteen en dat een wetsteen altijd met de hand wordt gebruikt.

In de praktijk gebruiken de meeste mensen het woord slijpsteen voor een handsteen waarmee ze messen en gereedschap slijpen. Die noemen we hier gewoon slijpsteen of wetsteen. Wat de steen doet, is overal hetzelfde: hij haalt een beetje metaal weg, tot de twee vlakjes van de snijkant elkaar weer ontmoeten in een scherpe lijn.

Slijpen en honen

Je ziet in dit vakgebied twee woorden vaak door elkaar: slijpen en honen. Slijpen vormt de snijkant. Honen is het fijnere werk, het afwerken en polijsten van de rand. In het engels spreekt men van to hone en dat woord gebruikt men ook voor het aanzetten met een staal. Op de sectie over aanzetstaal lees je dat een staal vooral richt en bijwerkt. In de gewone omgangstaal betekent honen dus iets als fijn slijpen. Het woord heeft in de techniek ook een andere betekenis: het honen van cilinders in motoren. Dat is geen onderwerp van deze gids.

Welke soorten slijpstenen zijn er?

Wikipedia over sharpening stones deelt de stenen in grofweg vier groepen in. Hieronder volgt wat dat voor een hobbyist betekent.

Natuurstenen

Dit zijn gewonnen stenen, meestal op basis van kwarts. Bekende voorbeelden zijn de Arkansas-steen uit de Verenigde Staten, gemaakt van novaculiet met zeer fijne kristallen, en de Belgische coticule en Belgische blauwe steen uit de Ardennen. Japanse natuurstenen heten tennen toishi en worden met water gebruikt, omdat olie hun werking vermindert. Natuurstenen geven een zeer fijne afwerking en zijn vooral aantrekkelijk voor mensen die de hobby serieus nemen. Ze zijn duurder en minder gelijkmatig dan kunststenen.

Kunststenen

Dit zijn gebonden schuurmiddelen van siliciumcarbide, aluminiumoxide of CBN. Ze snijden agressiever dan natuursteen en worden vooral voor de middelste stappen gebruikt. Veel kunststenen zijn dubbelzijdig, met een grove en een fijne zijde. Voor de meeste thuisgebruikers zijn dit de beste stenen: betaalbaar, in veel korrels te koop en voorspelbaar. Je hebt ze als watersteen, die je even laat weken of nat maakt, en als oliesteen, die je met slijpolie gebruikt.

Diamantplaten

Een stalen plaat met een laag diamantkorrels, vaak met gaatjes om slijpsel af te voeren. Een diamant slijpsteen is volgens Wikipedia de duurzaamste optie, omdat alleen de dunne diamantlaag slijt en de plaat dus vlak blijft. Grove platen gebruik je om een snijkant te vormen of om andere stenen vlak te maken. Op een diamantplaat kun je ook zeer harde materialen slijpen, zoals hardmetaal. Voor wie een diamant slijpsteen kopen overweegt: let op de korrel en de kwaliteit van de coating. Goedkope platen verliezen hun diamantkorrels sneller. Bekijk daarnaast diamant slijpsteen sets met meerdere korrels als je alles met één type wilt doen.

Keramische stenen

Een harde, fijne steen die volgens Wikipedia vaak na een diamantsteen wordt gebruikt om een eerder geslepen mes weer bij te werken. Een keramische slijpsteen hoeft niet nat. Hij is duurzaam, maar kan breken als je hem laat vallen, en een nieuwe keramische steen kan soms een glad oppervlak hebben dat eerst moet worden ingeslepen.

Japanse stenen

Japanse slijpstenen (toishi) worden in drie klassen ingedeeld: ara-to (grof), naka-to (middel) en shiage-to (afwerking), met als ruwe schatting 500 tot 1000, 3000 tot 5000 en 7000 tot 10.000 korrel. Bij harde stenen gebruik je een nagura, een klein steentje waarmee je slijpslib maakt. Japanse stenen zijn populair voor Japanse messen. Ze zijn meestal zachter dan Westerse stenen, geven een mooie afwerking, maar slijten sneller en moeten vaker worden vlak gemaakt.

Korrelgrootte van een slijpsteen

Het getal op de steen is de korrel. Een laag getal is grof en haalt veel metaal weg, een hoog getal is fijn en polijst. Er bestaat volgens Wikipedia geen wereldwijde norm, dus twee stenen met hetzelfde getal hoeven niet gelijk te werken. Als leidraad voor de afwerking:

Wikipedia noemt ook dat een rand die fijner dan ongeveer 3000 is gepolijst, zachte schillen minder goed kan beginnen door te snijden, omdat de kleine kartelingen ontbreken. Voor een keukenmes is dus 3000 tot 6000 meestal genoeg. Meer korrel geeft geen betere keukenmes.

Slijpsystemen: Lansky, Work Sharp en geleide sets

Naast losse stenen bestaan complete systemen. De hoek wordt daarbij vastgehouden door een klem, een geleider of een magneet, zodat je niet op je gevoel hoeft te vertrouwen. Wikipedia noemt klemsystemen die de steen onder een vaste hoek houden, kruisstenen in een V-vorm, en het HORL-systeem met een magnetische geleider voor 15 of 20 graden.

Je komt in dit vak namen tegen als Lansky en Work Sharp. Lansky is bekend van geleide sets, waarbij het mes in een klem zit en de steen op een stang langs de snede wordt geschoven. Work Sharp biedt onder andere systemen met een instelbare hoek, zoals het Precision Adjust-systeem, en elektrische varianten. Beschouw dit als algemene richtlijn: de details verschillen per model, dus lees de specificaties.

Voordelen van een geleid systeem:

• Je krijgt een constante hoek zonder te oefenen.
• Je kunt de hoek instellen op Westerse of Japanse messen.
• Geschikt voor een serie messen met dezelfde hoek.

Nadelen:

• Meer opzet en een grotere aanschaf.
• Minder geschikt voor grote of gebogen messen, zoals een koksmes met een lange boog.
• Het vraagt ruimte op de tafel.

Een overzicht van elektrische en handmatige slijpers vind je in messenslijper kiezen voor thuis.

Welke slijpsteen voor welk gereedschap?

Niet elk gereedschap vraagt dezelfde steen. Een overzicht met praktische richtlijnen:

• Keukenmessen: dubbelzijdig 1000 met 3000 tot 6000, kunststeen. Voor Japanse messen een fijne watersteen.
• Zakmessen: een kleine steen van 600 tot 1000 en een fijne afwerking, of een compacte diamantsteen.
• Beitels en schaafijzers: eerst een steen van rond 1000, afwerken op 4000 of hoger, met een geleider voor de hoek. Een slijpsteen voor beitels met diamant is populair om de steen vlak te houden.
• Bijlen en kapmessen: een grovere steen, en een slijpsteen of vijl voor de grove vorm. Zie ook bijl slijpen en ander gereedschap.
• Scharen en snoeischaren: een middelgrove steen of een speciale slijpsteen voor de afschuining. Slijp nooit de binnenkant.
• Schaatsen: een vlakke, rechthoekige slijpsteen in een slijpblok, volgens de Wikipedia over de slijpsteen.
• Boren: een slijptol of speciaal hulpstuk, niet een gewone wetsteen.

Mocht je zoeken naar een slijpsteen voor een specifiek mes, bekijk dan ook slijpsteen voor messen.

Elektrische slijpsteen en bandschuurmachine

Een elektrische slijpsteen is een draaiende schijf die je via een motor aandrijft. Hij werkt snel, maar warmt het metaal op. Zonder koeling kan het staal zacht en minder scherp worden. Victorinox waarschuwt in zijn veelgestelde vragen dat je op een slijpschijf met veel water moet werken om oververhitting te voorkomen. Wil je een draaiende steen gebruiken, kies dan een model dat in water draait, met een laag toerental. Een bandschuurmachine is geschikt voor wie messen maakt of grof gereedschap bewerkt, en vraagt meer ervaring. Voor beginners is een handsteen veiliger voor je messen. Zie ook slijpmachine.

Slijpsteen kopen: waar let je op?

Bij het kiezen van een slijpsteen maakt een paar kleine punten het verschil tussen een steen waar je plezier van hebt en een steen die in de kast verdwijnt.

1. Formaat. Een steen van ongeveer 15 tot 20 centimeter lang geeft genoeg ruimte voor een koksmes. Een korte steen dwingt je tot kleine halen en verhoogt de kans op een ongelijke snijkant.
2. Dubbelzijdig of los. Een dubbelzijdig blok bespaart geld en ruimte. Los gekochte stenen bieden meer keuze in korrel, maar kosten meer.
3. Houder of basis. Een antislipbasis of houder maakt het slijpen veiliger en rustiger. Zonder basis leg je de steen op een natte doek.
4. Water of olie. Kies één systeem en blijf daarbij. Water is schoner, olie bij sommige stenen gebruikelijk.
5. Hardheid van het staal. Voor harde Japanse messen is een zachtere steen vaak beter, omdat de korrel dan makkelijker loskomt en vers schuurmiddel vrijkomt. Voor zachter staal is een hardere steen prima.
6. Vlakmaken. Reken een vlakplaat, vlaksteen of schuurpapier mee in het budget. Zonder vlakken verdwijnt het voordeel van een goede steen.
7. Garantie en vervangbaarheid. Bij een geleid systeem wil je losse stenen kunnen bijkopen.

Natuursteen of kunststeen: een eerlijke vergelijking

Veel beginners vragen zich af of een natuursteen echt beter is. Het eerlijke antwoord is dat dat van de steen en van jou afhangt. Een goede natuursteen geeft een zeer fijne en gelijkmatige afwerking en is, zoals Wikipedia aangeeft, een bekende keuze voor de laatste stappen. Een kunststeen snijdt sneller, is voorspelbaarder en kost minder. Voor het slijpen van keukenmessen thuis geeft een goede kunststeen een resultaat dat in de praktijk niet te onderscheiden is van een scherpe rand uit een natuursteen. Wil je de hobby verdiepen, dan is een natuursteen een mooie aanvulling, geen vervanging.

Afwerken en polijsten met leer

Na de fijne steen kun je de rand verfijnen met een strop, meestal een stuk leer, soms met polijstpasta. Wikipedia beschrijft stropping als een afwerkstap die weinig of geen metaal wegneemt en een licht stompe rand weer als nieuw kan laten aanvoelen. De strop haalt het laatste braampje weg en polijst de rand. Trek het mes met de snede achteraan over het leer, dus van de snede af, anders snijd je in het leer. Gebruik een lichte hand. Het is geen vereiste, maar wel een goedkope manier om een mes extra scherp te maken. Meer over onderhoud lees je bij aanzetstaal gebruiken.

Een korte werkwijze met een slijpsteen

Als je nog nooit een slijpsteen hebt gebruikt, volg dan deze beknopte volgorde. De uitgebreide versie staat bij mes slijpen.

1. Maak de steen klaar volgens de aanwijzing en zet hem vast.
2. Houd het gereedschap onder een vaste hoek, bijvoorbeeld ongeveer 20 graden bij een Westers keukenmes.
3. Slijp met lichte druk en lange halen, tot er aan de andere kant een braampje voelbaar is.
4. Draai om en herhaal, met afnemende druk.
5. Ga naar een fijnere steen en herhaal.
6. Haal het braampje weg met een paar lichte halen of een strop en test het resultaat op een tomaat of een stuk papier.

Onderhoud en veiligheid van je slijpsteen

Een slijpsteen vlak houden

Alle stenen slijten. In het midden ontstaat een kuil die een bolle snijkant geeft. Wikipedia noemt vlakken met schuurpapier, een vlaksteen of een diamantplaat. Een paar gewoonten helpen:

• Gebruik de hele steen, niet alleen het midden.
• Vlak watersteen af zodra je een kuil voelt.
• Laat natte stenen drogen op een luchtige plek.
• Bewaar stenen droog en tegen vallen beschermd, zeker keramiek.
• Gebruik oliestenen alleen met olie en watersteen alleen met water.

Veiligheid bij het slijpen

Een slijpsteen is zelf niet gevaarlijk, het gereedschap dat je erop slijpt wel. Zet de steen stevig vast, houd je vingers achter de snede en slijp nooit richting je hand of lichaam. Draag een veiligheidsbril bij draaiende machines, gehoorbescherming als het lawaai groot is, en houd kleding en haar uit de buurt van draaiende delen. Werk met voldoende licht en een opgeruimde werkplek. Dit zijn algemene richtlijnen.

Veelgestelde vragen over slijpstenen

Verder lezen