Gereedschap slijpen: beitel, bijl, schaar en zaagketting

Een zaagketting slijp je met een ronde vijl in een vijlgeleider, tand voor tand, onder de hoek die de fabrikant voorschrijft, met steeds hetzelfde aantal halen per tand. Daarna controleer je de dieptebegrenzers en vijl je ze zo nodig iets bij. Een beitel, bijl, snoeischaar of tuinschaar slijp je op een steen of met een vijl, en een boor slijp je met een hulpstuk of een slijptol. Heb je geen ervaring, laat het dan eerst voordoen of breng het naar een vakman.

Gereedschap werkt het best als het scherp is, en het is ook veiliger. Een stompe zaagketting trekt zichzelf niet in het hout en veroorzaakt meer trillingen, een stompe schaar scheurt in plaats van knipt. In deze gids loop je door het slijpen van de belangrijkste gereedschappen: zaagketting, beitel, bijl, schaar, snoeischaar, kappersschaar, machete en boor. Het draait om de juiste hoek, de juiste steen of vijl en een veilige werkwijze. Voor het slijpen van keukenmessen zie je messen slijpen. Over machines lees je meer bij slijpmachine.

Zaagketting slijpen

Een kettingzaag snijdt met een rij scherpe tanden. Elke tand heeft een snijrand, en vlak ervoor zit een dieptebegrenzer die bepaalt hoe diep de tand het hout in gaat. Volgens Wikipedia over de kettingzaag dof een ketting snel als hij in aanraking komt met aarde, metaal of steen. Een stompe ketting geeft stofachtig zaagsel in plaats van lange, schone spanen, en vraagt veel druk. Trillingen zijn een duidelijk teken dat de zaagketting stomp is: een scherpe ketting trekt zichzelf in het hout.

Zaagketting slijpen met een vijl

Voor een beginner is de handvijl de meest toegankelijke methode. Wikipedia noemt drie soorten slijpers: de handvijl, de elektrische slijper en een slijper die op de zaagbalk wordt gemonteerd.

1. Zet de zaag vast. Klem de zaagbalk in een bankschroef of zet de zaag stabiel neer. Zet de kettingrem aan en draag handschoenen. Een zaag die wegglijdt tijdens het slijpen is gevaarlijk.
2. Kies de juiste vijl. De diameter van de ronde vijl hangt af van de zaagketting: kijk in de handleiding of op de zaagketting. Een vijl die te klein of te groot is, geeft een verkeerde tandvorm.
3. Gebruik een vijlgeleider. Die houdt de vijl onder de juiste hoek en op de juiste hoogte. Volg de aanduiding van de fabrikant.
4. Vijl elke tand. Duw de vijl in een beweging van binnenuit naar buiten, met lichte druk. Maak per tand hetzelfde aantal halen, en werk van de eerste tand naar de laatste, eerst aan één kant, dan aan de andere.
5. Controleer de dieptebegrenzers. Wikipedia noemt dat de begrenzers de snede beperken, meestal tot ongeveer 0,5 millimeter. Staan ze te hoog, dan zaagt de zaagketting traag, staan ze te laag, dan is de zaagketting gevoeliger voor terugslag en trilt hij meer. Gebruik een dieptemeter en vijl ze zo nodig iets bij.
6. Smeer en controleer. Gebruik ketting- en zaagbalkolie. Te weinig olie of olie met de verkeerde viscositeit is volgens Wikipedia een veelvoorkomende oorzaak van snelle slijtage aan de zaagbalk en vastlopen van de zaagketting.

Je kunt ook zaagketting slijpen met een machine, zoals een elektrische kettingslijper. Dat is sneller en gelijkmatiger, maar vraagt een goede instelling en het slijpen van niet te veel materiaal per tand. Zaagketting slijpen met een vijl kan thuis, zonder bijzondere machine, en is voor een hobbyist met een kleine zaag een prima aanpak.

Zaagketting laten slijpen: kosten en wanneer

Een tuincentrum, bouwmarkt of zaagspecialist slijpt een ketting meestal voor een bescheiden bedrag. Prijzen verschillen sterk, dus vraag ernaar. Een zaagketting laten slijpen is verstandig als je niet zeker weet welke hoek je moet aanhouden, als de zaagketting door een steen of metaal is beschadigd of als je geen tijd hebt. Een geharde ketting met hardmetalen tanden, die gebruikt wordt bij wortelwerk, is moeilijk zelf te slijpen en vraagt een speciale slijper. Wikipedia noemt dat dergelijke kettingen worden gebruikt als de grond vervuilt.

Wanneer moet je de zaagketting slijpen?

Wacht niet tot de zaagketting niet meer zaagt. Je merkt dat het tijd is om de zaagketting te slijpen aan een paar signalen:

• De zaag geeft fijn stof of zaagmeel in plaats van lange spanen.
• Je moet de zaag in het hout duwen in plaats van dat hij zichzelf erin trekt.
• De zaag trilt meer dan gewoonlijk of loopt scheef door het hout.
• Er komt rook of een brandlucht vanaf het hout, omdat de zaagketting wrijft in plaats van snijdt.
• Een zijde van de zaagketting zaagt beter dan de andere, wat wijst op ongelijke tanden.

Hoe vaak je de zaagketting moet slijpen, hangt af van het gebruik. Na elk paar keer tanken is een kleine beurt met de vijl vaak genoeg, en een ketting die in aanraking is gekomen met de grond vraagt direct aandacht. Een beetje vijlen op tijd voorkomt dat je later veel staal moet wegnemen.

Welke hoek en welke vijl?

De juiste hoek en vijldiameter staan in de handleiding van je zaag of op de verpakking van de zaagketting. De exacte waarden verschillen per type ketting, en wie er een paar graden naast zit, krijgt een ketting die slecht zaagt of terugslag geeft. Als richtwaarde: veel kettingen worden onder een hoek van ongeveer 25 tot 35 graden aan de bovenkant van de tand geslepen, met een vijl in de maat die bij de keten past. Gebruik de markering op de vijlgeleider en houd de vijl horizontaal. Vijl alle tanden even ver, zodat ze even lang blijven: een tand die langer is dan de rest, neemt het meeste werk over en trekt de zaag scheef.

Zaagketting slijpen met een machine of een slijper op de zaagbalk

Wie veel zaagt, kiest soms voor een elektrische kettingslijper of een slijper die op de zaagbalk wordt bevestigd. Wikipedia noemt beide naast de handvijl. Zo’n apparaat werkt snel en gelijkmatig, maar je moet de hoek en de diepte goed instellen en per tand niet te veel materiaal wegnemen, want een ketting kan maar een beperkt aantal keren worden geslepen. Voor een hobbyist die af en toe hout zaagt, is de handvijl meestal genoeg. Zaagketting slijpen met een machine is vooral zinvol bij grotere hoeveelheden of als je de zaagketting vaak laat slijpen.

Wat kost het om een zaagketting te slijpen?

Een zaagketting slijpen laten doen kost doorgaans een bescheiden bedrag, maar prijzen verschillen per aanbieder en veranderen. Een ketting zelf slijpen kost niets meer dan een goede vijl, een vijlgeleider en een dieptemeter. Die aanschaf verdien je snel terug als je meerdere keren per jaar zaagt. Wie een ketting laat slijpen, doet er goed aan te vragen of de dieptebegrenzers worden meegenomen.

Veiligheid bij het slijpen en gebruiken van een kettingzaag

Een kettingzaag is gevaarlijk gereedschap. Slijpen maakt hem scherper, en een scherpe ketting snijdt dieper. Neem de volgende regels serieus:

• Zet de kettingrem aan en zet de zaag vast tijdens het slijpen. Draag handschoenen en een veiligheidsbril.
• Terugslag ontstaat volgens Wikipedia wanneer een tand aan de punt van de zaagbalk in het hout bijt zonder te snijden. De balk wordt dan omhoog naar de gebruiker geslingerd, met mogelijk ernstig letsel als gevolg.
• Draag bij het zagen beschermende kleding, zoals zaagbroek, stevige schoenen en gehoorbescherming. De stof van beschermende kleding bestaat uit synthetische vezels die de zaagketting laten vastlopen.
• Werk nooit alleen en nooit in een gebouw met een benzinezaag, want benzinezagen produceren koolmonoxide.
• Houd beide handen aan de zaag en start de zaag niet vanuit de hand.
• In sommige landen is een certificaat of vergunning verplicht voor het gebruik van een kettingzaag, zoals Wikipedia vermeldt. Informeer naar de regels in jouw situatie.

Deze regels zijn algemene richtlijnen. Lees de handleiding van je zaag en volg bij twijfel een cursus.

Beitel slijpen

Een beitel slijp je op een steen met een vaste hoek, gewoonlijk zo dat de afschuining plat op de steen ligt. Een veelgebruikte hoek is ongeveer 25 graden, als richtwaarde. Voor het slijpen gebruik je een steen van ongeveer 1000 korrel en werk je af op 4000 of hoger. De platte kant leg je vlak op de steen om het braampje weg te halen. Een beitel slijpen met een hulpstuk of geleider is voor beginners de makkelijkste manier om de hoek vast te houden. Een beitel slijpen op een machine vraagt controle over de hitte. Meer over stenen vind je bij slijpstenen en slijpsystemen kiezen.

Bijl slijpen

Een bijl heeft een steviger rand dan een mes, met een steilere hoek. Je slijpt hem met een grovere steen of een vijl. Zet de bijl vast, bijvoorbeeld in een bankschroef of op een stabiele ondergrond. Een vijl is geschikt voor een eerste vormgeving, daarna werk je af met een steen. Een bijl slijpen met een vijl is gebruikelijk bij een bijl met een beschadigde rand. Een bijl slijpen met schuurpapier kan als afwerking, maar niet voor het vormgeven. Maak bij elke haal een vaste beweging van de steel af naar de snijkant, en houd de afschuining even breed. Een machete of kapmes slijp je op dezelfde manier: een vijl voor de vorm en een steen voor de afwerking.

Schaar slijpen

Een schaar bestaat uit twee bladen die langs elkaar glijden. Slijp alleen de buitenste afschuining van elk blad, niet de binnenkant waar de bladen elkaar raken. Haal de schaar uit elkaar als dat kan, of open hem helemaal. Leg de afschuining op de steen en trek het blad van de scharnier naar de punt, met lichte druk en dezelfde hoek als het origineel, vaak ongeveer 70 tot 80 graden in totaal, als richtwaarde. Haal het braampje weg door de bladen een paar keer licht te openen en te sluiten. Een kunststof schaar of keukenschaar slijp je op dezelfde manier. Een aanzetstaal werkt bij een schaar meestal niet; zie aanzetstaal gebruiken.

Snoeischaar en tuinschaar slijpen

Een snoeischaar slijp je aan de buitenkant van het snijdende blad, het blad met de afschuining, met een fijne diamantvijl of een steen. Het andere blad, dat als aanleg dient, bewerk je niet. Haal de schaar uit elkaar, reinig hem van hars en vuil, slijp, olie hem en zet hem weer in elkaar. Een tuinschaar of heggenschaar met lange bladen slijp je op dezelfde manier, blad voor blad. Een slijpsteen voor snoeischaren met een kleine steen is voor beginners makkelijk te gebruiken. Voor tuingereedschap dat veel in aanraking komt met vuil, is regelmatig schoonmaken en oliën net zo belangrijk als slijpen.

Kappersschaar slijpen

Een kappersschaar is een precisie-instrument. De bladen hebben een bijzondere geometrie en een kleine afwijking maakt de schaar onbruikbaar. Zelf slijpen wordt daarom afgeraden. Laat een kappersschaar slijpen door een gespecialiseerde slijper. De prijs verschilt per slijper, dus vraag ernaar.

Boor slijpen

Een boor slijp je met een speciaal hulpstuk, een boorslijper of een slijptol, zodat de punthoek en de snijranden gelijk blijven. Voor een gewone metaalboor is een punthoek van ongeveer 118 graden gangbaar, als richtwaarde. Beginners kunnen een stompe boor beter vervangen: goedkope boren slijp je zelden met succes, en een slecht geslepen boor trekt scheef of loopt weg. Gebruik koeling om oververhitting te voorkomen en een veilige houder voor het werkstuk. Zie slijpmachine voor de machines die hiervoor worden gebruikt.

Scherp houden tussen het slijpen door

Slijpen is maar een deel van de zorg voor gereedschap. Veeg harsresten van bijl, schaar en zaagbalk met een doek en wat terpentine of hars-oplosser, en droog alles na gebruik. Olie metalen delen licht in tegen roest. Bewaar scherpe gereedschappen met de snijkant afgedekt, in een foedraal, een schede of een houten blokje. Bij een kettingzaag houd je het luchtfilter schoon en gebruik je verse brandstof, zoals Wikipedia aangeeft. Wie tijdig schoonmaakt en oliet, hoeft minder vaak te slijpen en voorkomt dat een zaagketting slijpen elke keer een groot karwei wordt.

Gereedschap laten slijpen of zelf doen?

Veel gereedschap laat zich zelf slijpen met een paar eenvoudige hulpmiddelen. Laat het slijpen als:

• het om een kettingzaag met hardmetalen tanden of een beschadigde ketting gaat;
• het een kappersschaar of ander precisiegereedschap is;
• je niet zeker weet welke hoek hoort bij het gereedschap;
• je geen tijd of gereedschap hebt;
• het gereedschap duur is of veel waarde heeft.

Zelf slijpen is een vaardigheid die je met oefening opbouwt. Begin met gereedschap waarvan een fout niet duur is. Een cursus gereedschap slijpen, bij een vakman of vereniging, is een goede manier om het onder begeleiding te leren. Heb je een kleine werkplaats, dan loont een basisset: een steen van 1000, een fijne steen, vijlen, een bankschroef en een hoekhulp. Zo kun je gereedschap scherp houden zonder grote investering. Het voordeel van zelf slijpen is dat je het precies doet wanneer het nodig is. Een bijl slijpen, een beitel scherp maken en een snoeischaar weer scherp krijgen zijn taken van enkele minuten.

Veelgestelde vragen over gereedschap slijpen

Verder lezen