Een pastelkrijt tekening maak je door droog pigment in de vorm van krijt direct op papier aan te brengen, in lagen van licht naar donker, en kleuren op het papier te mengen met je vinger of een wisser. Je kiest papier met een lichte korrel, begint met een eenvoudige schets, bouwt de kleuren op en beschermt het resultaat met fixatief of een lijst. Daarmee maak je in één middag een tekening die schildert en tekent tegelijk.
Een pastelkrijt tekening zit tussen tekenen en schilderen in. Je tekent met een stift, maar je bereikt rijke kleuren en zachte overgangen die op een schilderij lijken. Voor beginners is dat prettig, omdat je niet hoeft te wachten tot verf droogt en geen water of penselen nodig hebt. Het is wel een rommelig materiaal: het stuift en vlekt, dus een schort en een vaste werkplek helpen. Wil je eerst de basis van tekenen oefenen? Lees leren tekenen. Meer over de materialen zelf staat in onze pagina over pastelkrijt.
Kort samengevat
- Pastelkrijt is gemalen pigment met een bindmiddel. Zacht pastel kleurt rijk en meng je makkelijk, hard pastel is voor lijnen.
- Gebruik papier met een lichte korrel (tand), zodat het pigment blijft zitten.
- Werk in lagen: licht naar donker, groot naar klein.
- Meng met je vinger of een wisser, maar niet te veel.
- Fixeer licht of lijst de tekening achter glas, met afstand tot het papier.
Wat is pastelkrijt?
Volgens Wikipedia is pastel een kunstmedium van gemalen pigment dat met een bindmiddel is samengebracht tot staafjes, vierkantjes, kiezels of in pannetjes. Het wordt droog aangebracht, en het kleureffect komt dichter bij het natuurlijke droge pigment dan bij enig ander procedé. Er zijn verschillende soorten:
- Zacht pastel is de meest gebruikte soort. Het bevat meer pigment en minder bindmiddel, mengt makkelijk, maar stuift en heeft fixatief of een lijst nodig.
- Hard pastel heeft meer bindmiddel en minder pigment. Het is geschikt voor fijne lijnen en voorschetsen, maar de kleuren zijn minder briljant.
- Pastelpotloden zijn potloden met een pastelkern, handig voor details.
- Oliepastel is boterachtig en intens van kleur, heeft geen fixatief nodig en kan met terpentine worden verdund.
- Pan pastel is in platte schaaltjes geperst en wordt met sponsjes aangebracht.
- Wateroplosbaar pastel laat zich met water tot doorschijnende laagjes verdunnen.
Voor een eerste pastelkrijt tekening is een kleine set zacht pastel in 12 tot 24 kleuren een goed begin, aangevuld met een paar harde stiften voor lijnen. Het is geen krijt voor een schoolbord, al wordt dat in het Nederlands wel door elkaar gebruikt: pastelkrijt is pigment, schoolbordkrijt niet. Wikipedia noemt krijt of gips als vulmiddel in sommige pastels, dus krijt is een ingrediënt en niet het medium zelf.
Wat heb je nodig voor een pastelkrijt tekening?
- Een set zacht pastel. Begin met 12 tot 24 kleuren. Goedkopere sets zijn prima om te oefenen.
- Papier met tand. Dat is papier met een lichte korrel waarin het pigment blijft haken. Pastelpapier, gekleurd tekenpapier of een stevig, iets ruw tekenpapier werkt. Glad kopieerpapier is niet geschikt, want de kleur blijft er niet op zitten.
- Een voorstudie op potlood of hard pastel.
- Een wisser of een vinger om te mengen. Een stukje keukenrol of een schoon doekje is handig.
- Een kneedgum om lichte plekken terug te halen.
- Fixatief (optioneel). Wikipedia beschrijft het als een spuitlak die losse deeltjes vastlegt zodat ze minder snel smeren. Het kan het smeren niet helemaal voorkomen zonder de kleuren dof te maken, en kan na verloop van tijd verkleuren. Sommige kunstenaars laten het weg en vertrouwen op de tand van het papier.
- Een schort, kranten en een doekje. Pastel stuift.
- Een lijst met passe-partout voor als je klaar bent.
Teken staand of schuin aan een ezel als je kunt. Dan valt het stof van het papier af in plaats van erop. Zit je aan tafel, houd de tekening dan een beetje schuin. Droog werken is een voordeel, maar adem het stof niet in: werk in een ruimte met wat ventilatie. Maak je graag grote tekeningen, dan is een schildersezel een prettig hulpmiddel, hoewel het ook zonder gaat.
Stap 1: een onderwerp en papier voor je pastelkrijt tekening
Begin met iets eenvoudigs: een stilleven met drie voorwerpen, een enkele bloem, een lucht of een eenvoudig landschap. Zoek een foto of een echt voorbeeld. Een lucht bij zonsondergang is een klassieke eerste oefening, omdat je met zachte overgangen kunt werken zonder dat het onderwerp precies hoeft te kloppen.
Kies de kleur van je papier bewust. Gekleurd papier werkt als middentoon: een middelgrijs of warmbruin papier geeft je tekening meteen een stemming en bespaart werk, omdat je alleen de lichte en donkere plekken hoeft aan te brengen. Wit papier is ook goed, maar je moet dan alle kleuren zelf opbouwen.
Stap 2: maak een lichte schets
Schets met hard pastel of een zacht potlood. Teken de grote vormen licht, zoals je ook bij andere tekeningen doet: ovalen, blokken, horizon. Druk niet hard, want pastel dekt over lichte lijnen heen en een zware potloodlijn schemert door. Gebruik een kleur die licht is, zoals lichtgrijs of lichtblauw.
Bekijk je schets even van een afstand. Staat alles op het papier? Is de verdeling in orde? Pas nu aan, want als de pastel erop zit, is het lastiger te herstellen.
Stap 3: de achtergrond van je pastelkrijt tekening
Werk van groot naar klein, van achter naar voor. Begin met de lucht, de achtergrond of de grote kleurvlakken. Gebruik de platte kant van een stukje pastel (breek een staafje doormidden) voor brede vlakken. Voor een lucht maak je horizontale streken, van donkerblauw bovenin naar lichtgeel of roze bij de horizon.
Begin licht. Pastel kun je donkerder maken, maar het weghalen van te veel pigment is lastig. Leg in dun lagen op elkaar en laat het papier meeprinten door de tand. Teken in de richting van de vorm: horizontale streken voor water en lucht, verticale voor gras, gebogen voor een bol.
Stap 4: meng en bouw lagen op in je pastelkrijt tekening
Mengen is wat pastel zo mooi maakt. Veeg met je vinger, een wisser of een stukje keukenrol over twee aangrenzende kleuren, zodat ze in elkaar overlopen. Een zachte overgang, zoals in een lucht, krijg je zo in een paar seconden.
Meng niet alles. Te veel mengen maakt je tekening vlak en modderig, omdat de kleuren hun helderheid verliezen. Laat plekken staan waar je de streken ziet, want die geven de tekening leven. Een goede balans is zachte overgangen in de achtergrond en zichtbare streken op de voorgrond.
Bouw lagen op. Leg een tweede kleur over de eerste, zonder te mengen: de kleur eronder schemert door en geeft diepte. Je kunt licht over donker leggen, wat bij andere media lastig is. Zo bouw je een rijk kleurbeeld op. Meer over lagen en toonwaarden lees je in realistisch tekenen.
Stap 5: voeg details en accenten toe
Pas als vorm en kleur kloppen, komen de details. Gebruik hard pastel of een pastelpotlood voor fijne lijnen: grassprieten, takken, de rand van een bloemblaadje. Zet de lichtste lichten als laatste, met een stukje wit of lichtgeel pastel, en de donkerste accenten als laatste daarna. Zo blijven ze fris en overheersen ze niet.
Houd details beperkt. Een pastelkrijt tekening wint aan kracht door grote, zachte vlakken met een paar scherpe accenten. Wie alles scherp maakt, krijgt een onrustig geheel. Kijk regelmatig even op afstand, zodat je het geheel ziet.
Stap 6: bescherm je pastelkrijt tekening
Pastel blijft los op het papier liggen en smeert makkelijk. Daarom heeft elke tekening bescherming nodig. Wikipedia beschrijft fixatief als een spuitvernis dat losse deeltjes vastzet, met de kanttekening dat het smeren niet helemaal wordt voorkomen en kleuren dof kan maken. Spuit daarom licht, vanaf een afstand van zo’n 30 centimeter, en bij voorkeur tussen de lagen of aan het eind. Dit is een praktische richtwaarde. Haarlak wordt afgeraden.
Een andere manier is lijsten. Zet de tekening achter glas, met een passe-partout zodat het glas niet op het pigment rust. Volgens dezelfde bron moet het glas bij ingelijste werken uit de buurt van het oppervlak blijven. Leg tijdelijk een vel vloeipapier of bakpapier over je tekening als je haar opbergt, en bewaar haar plat.
Pastel in de geschiedenis van het tekenen
Pastel is geen nieuwe uitvinding. Wikipedia meldt dat de productie van pastel naar verluidt in de vijftiende eeuw begon en dat Leonardo da Vinci het medium in 1499 leerde kennen via Jean Perréal. In de achttiende eeuw werd pastel populair voor portretten, bijvoorbeeld bij Rosalba Carriera en Maurice Quentin de La Tour. Na de Franse Revolutie raakte het in Frankrijk uit de gratie en keerde het halverwege de negentiende eeuw terug, door Millet, Manet en vooral Degas.
Dat past bij de plaats van pastel in het brede veld van de tekenkunst. Volgens Wikipedia behoren pastels samen met grafietpotlood, houtskool en Conté tot de droge tekenmaterialen. Voor jou als beginner is dat een nuttig gegeven: alles wat je over lijnen, vormen en toonwaarden leert met potlood, werkt ook met pastel. Je hoeft niets opnieuw te leren, alleen een nieuw materiaal te leren kennen. Wie al wat ervaring heeft met potlood, voelt zich snel thuis bij een pastelkrijt tekening, omdat de manier van lagen opbouwen en kijken dezelfde blijft.
Pastelkrijt tekening: onderwerpen om mee te oefenen
Een paar onderwerpen die goed werken voor beginners:
- Een zonsondergang. Vlakken en zachte overgangen, geen precisie nodig.
- Een stilleven met fruit. Een appel en een peer, met een lichtbron.
- Een bloem. Een grote, eenvoudige bloem als een zonnebloem of klaproos.
- Een zee of meer. Horizontale lagen en weerspiegeling.
- Een dier. Een zachte vacht komt goed tot zijn recht in pastel. Combineer met de aanpak uit dieren tekenen.
- Een portret. Voor gevorderden: huidtonen in pastel zijn mooi, maar vragen om oefening. Zie portret tekenen.
Een leuk idee is ook een stijl in het kleurrijke gebied van manga tekenen: een eenvoudige figuur met pastelkleuren kan er prachtig uitzien.
Veelgemaakte fouten bij een pastelkrijt tekening
- Gladde papiersoort. Zonder tand blijft de pastel er niet op zitten.
- Te hard drukken in de eerste lagen. Dan raakt de tand vol en kun je geen nieuwe lagen meer opbouwen.
- Te veel mengen. Kleuren worden modderig. Laat streken zichtbaar.
- Eerst de details. Werk van groot naar klein.
- Te veel fixatief. Het maakt kleuren dof. Spuit licht.
- Met je hand door de tekening wrijven. Leg een blaadje papier onder je hand.
- Geen bescherming. Een onbeschermde tekening smeert snel.
Veelgestelde vragen over een pastelkrijt tekening
Wat is pastelkrijt?
Pastelkrijt is een droog tekenmateriaal van gemalen pigment met een bindmiddel, in de vorm van staafjes of potloden. Zacht pastel mengt makkelijk en kleurt rijk, hard pastel is geschikt voor lijnen. Het is geen schoolbordkrijt, maar kunstenaarsmateriaal.
Welk papier gebruik je voor een pastelkrijt tekening?
Papier met een lichte korrel (tand), zodat het pigment blijft zitten. Pastelpapier of stevig, iets ruw tekenpapier werkt goed, gekleurd papier zorgt voor een middentoon. Glad papier is niet geschikt, want de pastel blijft er niet op zitten.
Moet je pastelkrijt fixeren?
Dat hoeft niet altijd. Fixatief zet losse deeltjes vast, maar kan kleuren dof maken en na verloop van tijd verkleuren. Sommige kunstenaars laten het weg en vertrouwen op de tand van het papier. Bescherm je tekening in elk geval met een lijst achter glas.
Hoe meng je pastelkrijt?
Met je vinger, een wisser of een stukje keukenrol. Veeg over twee aangrenzende kleuren zodat ze in elkaar overlopen. Meng niet alles, want te veel mengen maakt de tekening vlak en modderig. Laat streken zichtbaar op de voorgrond.
Hoe voorkom je dat een pastelkrijt tekening smeert?
Spuit licht fixatief, werk met zo min mogelijk aanraking en leg een los blaadje onder je hand. Bewaar de tekening plat met een vel vloeipapier eroverheen, of zet haar achter glas met een passe-partout, zodat het glas het pigment niet raakt.
Wat is het verschil tussen zacht en hard pastel?
Zacht pastel heeft meer pigment en minder bindmiddel, mengt makkelijk en kleurt rijk, maar stuift en heeft bescherming nodig. Hard pastel heeft meer bindmiddel, is geschikt voor fijne lijnen en voorschetsen, maar kleurt minder briljant.
Is pastelkrijt geschikt voor beginners?
Ja. Je hebt geen water of penselen nodig en je ziet meteen resultaat. Het is wel rommelig, dus een schort en een vaste plek helpen. Begin met een kleine set en een eenvoudig onderwerp, zoals een lucht.
Hoe lang duurt een pastelkrijt tekening?
Een eenvoudige tekening van een lucht of een stilleven kost een beginner een uur of twee. Grotere of gedetailleerde werken kosten meerdere sessies. Dit zijn richtwaarden. Je hoeft niet te wachten op droogtijd, dus je kunt direct verder.
Verder lezen over tekenen
Je hebt nu een stappenplan voor een pastelkrijt tekening. Lees verder:
- Pastelkrijt voor de materialen zelf.
- Leren tekenen voor de basis.
- Realistisch tekenen voor toonwaarden en lagen.
- Dieren tekenen voor vacht en vorm.
- Portret tekenen voor gezichten.