Kalligrafie voor beginners: pen, inkt, houding en je eerste letters

Kalligrafie is de kunst van het mooi schrijven met een pen, penseel of ander schrijfgereedschap, volgens vaste lettervormen. Je begint met een penhouder en een stalen penpunt, een flesje inkt en glad papier. Je leert eerst de houding en de penhoek, daarna de basisstreken en pas dan de letters van het alfabet. Dat vraagt geduld, maar wie dagelijks een kwartier oefent, schrijft na een paar weken al regelmatige, nette letters.

Kalligrafie lijkt gereserveerd voor mensen met een vaste hand, maar het is een leerbare techniek. Het gaat niet om mooi handschrift: je leert opnieuw hoe je een letter opbouwt, streek voor streek. In dit artikel lees je wat kalligrafie is, wat je nodig hebt en hoe je begint. Wil je liever vrij tekenen met letters, bekijk dan ook handlettering, en lees voor de basis van tekenen leren tekenen.

Wat is kalligrafie?

Volgens Wikipedia is kalligrafie fraai handschrift behandeld als beeldende kunst: het ontwerpen en schrijven van letters of tekens met een pen, inktpenseel of ander schrijfgereedschap. Er zijn veel tradities. De westerse kalligrafie gebruikt het Latijnse alfabet, met historische stijlen als uncialen, Karolingische minuskel en gotisch schrift. De Chinese kalligrafie (shufa) gebruikt penseel, inktstaaf, papier en inktsteen, de zogenoemde vier schatten van de studeerkamer. De Japanse (shodo) werkt met kanji en kana, en de Arabische kalligrafie is nauw verbonden met religieuze teksten en gebouwen.

In Nederland en Vlaanderen bedoelen de meeste mensen met kalligrafie de westerse variant: letters schrijven met een pen met brede of puntige punt. Die is verwant aan handlettering, maar niet hetzelfde. Wikipedia legt uit dat kalligrafie op penvoering is gebaseerd, dus eigenlijk letters schrijven, en strenger is: je leert formele lettervormen, meestal met een kroonpen en inkt. Lettering is daarentegen gebaseerd op tekenen: je tekent letters. In onze pagina over handletteren lees je hoe die tweede aanpak werkt.

Wat heb je nodig voor kalligrafie?

Je hebt weinig nodig, maar kies wel goed.

Een penhouder en penpunten

Een dip pen, ook wel kroonpen of doopspen, bestaat uit een steel en een verwisselbare penpunt. Volgens Wikipedia is de punt meestal van metaal met een spleet in het midden waarlangs de inkt door capillaire werking naar de punt stijgt. De steel is meestal van hout. De pen heeft weinig of geen reservoir: je doopt hem steeds opnieuw in de inkt. Flexibele penpunten geven lijnen die dikker en dunner worden bij meer of minder druk.

Voor kalligrafie zijn er twee hoofdtypen. Een penpunt met een brede, platte punt (broad-edged) geeft vaste dikke en dunne streken zonder dat je drukt, en past bij gotisch en italic schrift. Een spitse penpunt (pointed) geeft dunne haarlijnen en dikke streken als je meer druk geeft, en past bij schuinschrift zoals copperplate. Voor beginners is een breedpen met een formaat rond 2 tot 3 millimeter vaak het eenvoudigst, omdat de dikte vanzelf klopt als je de hoek goed houdt. Dit is een praktische richtwaarde.

Er zijn ook alternatieven. Een kalligrafiepen met vulling, een brush pen of een kalligrafie-fineliner vragen minder voorbereiding. Ze zijn handig om te wennen aan vormen, maar geven een ander gevoel dan een dip pen. Wie later met een echte dip pen wil schrijven, kan de oefenvormen meenemen.

Inkt

Gebruik inkt die bij een dip pen past, bijvoorbeeld kalligrafie-inkt of Oost-Indische inkt. Wikipedia noemt onder meer ijzergalinkt en Oost-Indische inkt als gangbare soorten. Let op: ijzergalinkt kan stalen penpunten aantasten, zoals de bron vermeldt. Een gewone vulpeninkt is vaak te dun om met een dip pen mooi te schrijven. Begin met een eenvoudige, zwarte inkt, want die geeft het meeste contrast om je vorm te beoordelen.

Papier

Gebruik glad, stevig papier dat de inkt niet laat uitlopen. Ruw of absorberend papier trekt de inkt in en maakt je lijnen vlekkerig. Een oefenblok van 90 tot 120 gram is een prima begin. Dit zijn richtwaarden. Leg een blad kladpapier onder je hand, zodat je vet van je huid het papier niet vervuilt, en een geleidelijke hellende ondergrond helpt bij de schrijfhouding.

Een liniaal en potlood

Voor hulplijnen gebruik je een potlood en een liniaal. Je tekent horizontale lijnen op een vaste afstand en een paar schuine lijnen voor de schuinte van je letters. Gum de lijnen na het drogen van de inkt weg.

Houding, penvoering en penhoek

De basis van elke kalligrafie is een goede houding. Zit rechtop, met je voeten op de grond en je onderarm op tafel. Houd je papier iets gekanteld, zodat je hand natuurlijk beweegt. Pak de pen losjes vast, tussen duim en wijsvinger, met de middelvinger als steun. Een kramp in je hand betekent meestal dat je te hard knijpt.

Bij een breedpen is de penhoek, dus de hoek tussen de punt en de schrijflijn, het belangrijkste. Houd die constant, bijvoorbeeld rond 30 tot 45 graden voor veel schriftsoorten. Dat is een richtwaarde: de ideale hoek hangt af van het schrift. Draai je pen niet tijdens het schrijven. Een vaste hoek geeft automatisch regelmatige dikke en dunne streken.

Oefen het in drie stappen. Trek horizontale lijnen en let op de dikte. Trek daarna verticale lijnen en vergelijk. Trek dan schuine lijnen. Zie je dat de dikte per richting verschilt? Dat is precies het effect dat een breedpen geeft, en het geeft kalligrafie zijn karakter.

Je eerste oefeningen: basisstreken

Voor je letters schrijft, oefen je de basisstreken. Ze zijn de bouwstenen van elk alfabet:

1. Rechte lijnen van boven naar beneden, op gelijke afstand.
2. Bogen naar links en naar rechts, als een kleine n en u.
3. Ovalen, als een o, in één vloeiende beweging.
4. Schuine lijnen en verbindingen tussen letters.
5. Haarlijnen met de punt van de pen, als je een spitse punt gebruikt.

Vul een bladzijde per streek. Let op regelmaat: gelijke afstand, gelijke hoogte, gelijke hoek. Het is niet erg als het saai is. Dit is de oefening waar je later de meeste winst van hebt, want elke letter bestaat uit deze streken.

Schrijf pas daarna het alfabet. Begin met letters die uit eenvoudige streken bestaan, zoals i, l, t, u en n. Ga daarna naar o, a, d, g en q, met ovalen. Laat moeilijke letters zoals s, k, r en z voor het laatst. Zoek een voorbeeldalfabet en volg de volgorde van de streken. Het alfabet vind je uitgewerkt in onze pagina handletteren alfabet, dat ook voor vrijer tekenen nuttig is.

Een schrijfoefening in zes stappen

1. Teken hulplijnen. Maak drie horizontale lijnen op gelijke afstand: de basislijn, de hoogte van de kleine letters en de hoogte van de hoofdletters.
2. Warm je hand op. Schrijf een regel lussen en rechte lijnen zonder inkt of met een droge pen.
3. Doop de pen. Doop de punt tot het gat ongeveer bedekt is en veeg de overtollige inkt af aan de rand van het flesje.
4. Schrijf één letter per keer. Herhaal een letter tien keer, kijk waar je hem het mooiste hebt gemaakt en probeer dat te herhalen.
5. Schrijf een woord. Let op de ruimte tussen letters. Die moet gelijkmatig zijn, geen letters dicht tegen elkaar en andere ver weg.
6. Reinig de pen. Spoel de punt af met water en droog hem af, want ingedroogde inkt maakt de punt stuk. Dat geldt voor de meeste stalen punten.

Wikipedia vermeldt dat penpunten vaak na elk gebruik worden schoongemaakt. Doe dat ook, want het houdt je punt lang goed.

Een korte blik op de geschiedenis van kalligrafie

Wie kalligrafie leert, neemt een lange traditie over. Wikipedia beschrijft dat de Chinese kalligrafie zich ontwikkelde van oraakelbotschrift tot het reguliere schrift dat nog steeds wordt gebruikt, en dat Japanse kalligrafie, shodo of de weg van het schrijven, vaak met washipapier wordt gedaan. Westerse stijlen als uncialen en Karolingische minuskel werden eeuwenlang met riet- en veerpennen geschreven.

Dat is geen droge wetenswaardigheid. Het verklaart waarom penhouders, brede punten en vaste lettervormen bestaan: ze zijn ontstaan uit het gereedschap. Een riet- of veerpen met een schuin afgesneden punt geeft vanzelf dikke en dunne streken, en de lettervormen volgen daaruit. Als je dat weet, begrijp je waarom je de penhoek vast moet houden en waarom je een letter in een vaste volgorde van streken schrijft. Het is minder een kwestie van smaak dan van de pen.

Kalligrafie in het dagelijks leven

Kalligrafie is niet alleen een museumkunst. Je gebruikt het voor kaarten, uitnodigingen, naambordjes en spreuken aan de muur. Een met de hand geschreven naam op een cadeau of een envelop valt meteen op, omdat hij persoonlijk is. Ook voor bruiloften en geboortekaartjes wordt het veel gebruikt.

Een eenvoudige start is een kaartje met één woord. Kies een woord dat je graag schrijft, zoals een naam of “bedankt”, en schrijf het tien keer. Kies het mooiste en zet het op een kaartje. Zo houd je het klein en zie je meteen resultaat. Voeg later een eenvoudige rand of een kleine tekening toe, bijvoorbeeld een blaadje.

Heb je een journal? Kalligrafie maakt van een eenvoudige titel een mooie pagina. Dat is een leuke reden om je oefenregels niet weg te gooien, maar op te nemen in je bullet journal. Je merkt dan ook hoe je schrift verandert in de loop van de maanden, wat een prettige beloning is.

Veelgemaakte fouten bij kalligrafie

• Te hard drukken. Bij een breedpen heb je geen druk nodig. Laat de pen het werk doen.
• De penhoek veranderen. Houd de hoek vast en draai je papier in plaats van je pen.
• Te snel schrijven. Schrijf langzaam en bouw snelheid op.
• Te veel inkt. Veeg af, anders ontstaan vlekken.
• Te vroeg letters schrijven. Oefen eerst basisstreken.
• Slecht papier. Gebruik glad papier dat de inkt niet opneemt.
• Alles in één keer willen. Dagelijks een kwartier werkt beter dan een uur per week.

Van oefenen naar echte werkjes

Als je de basis beheerst, kun je gaan toepassen. Schrijf een kaartje, een spreuk of een naam voor een cadeau. Een eenvoudig begin is een eigen verjaardagskaart in een mooi schrift. Ga je verder, kijk dan naar een bullet journal, waar mooie koppen en titels tot hun recht komen. Ook een tekening van een hond wordt mooier met een kalligrafische titel eronder.

Wil je kalligrafie combineren met tekenen? Leer eerst beide aparte onderdelen, zodat je weet waar je sterk in bent. Een goede tekenaar leert kalligrafie vaak snel omdat hij of zij vorm kan zien. Andersom leert een kalligraaf met een vaste hand sneller een lijn te trekken. Beide vaardigheden versterken elkaar.

Veelgestelde vragen over kalligrafie

Verder lezen over tekenen en lettering