Knutselen: ideeën, materialen en werkwijzen voor kinderen en volwassenen

Knutselen is alles maken met je handen uit papier, karton, hout, natuurmateriaal of restmateriaal, met een schaar, lijm en een paar kleuren als basis. Je begint klein: een kaart van gescheurd papier, een dier van een wc-rol of een raamversiering van ijsstokjes. Hieronder staan de materialen, de werkwijzen en de veiligheidsregels die bij elk project terugkomen.

Wie wil knutselen, hoeft niet creatief geboren te zijn. Het gaat om een vaste volgorde: materiaal klaarleggen, één techniek per keer oefenen en niet te groot beginnen. Dat geldt voor een peuter die papier plakt en voor een volwassene die in de avond iets voor het huis maakt. Past het in je leven? Kijk dan ook naar de creatieve hobby’s in het algemeen, waar knutselen er één van is.

Wat is knutselen en voor wie is het?

Knutselen is zelf iets maken van eenvoudige materialen, meestal in een uurtje tot een middag. Het verschil met een groter kunstproject is de drempel. Je hebt geen cursus nodig en je maakt niets kapot als het misgaat. Daarom is knutselen voor kinderen een vaste bezigheid op regenachtige dagen, en voor volwassenen een rustige manier om even niet naar een scherm te kijken.

Een knutselmiddag werkt voor drie groepen. Kinderen leren er schaar, lijm en geduld mee gebruiken. Ouders en grootouders hebben een reden om samen aan tafel te zitten. En volwassenen die zelf willen knutselen, kiezen meestal een project met een resultaat dat je ophangt of weggeeft, zoals kerstversiering, een lantaarn of een houten sleutelrek.

In dit overzicht zie je hoe je knutselen aanpakt. Voor een concreet project klik je door naar een van de uitgewerkte pagina’s, bijvoorbeeld knutselen met kinderen of knutselen met papier.

Materialen: wat heb je nodig om te knutselen?

Voor bijna elk project kom je uit met een kleine standaarduitrusting. Dit is een lijst die je in een doos of lade bewaart, zodat je meteen kunt beginnen.

• Papier en karton: gekleurd papier, A4-printpapier, tekenpapier, dun karton van een doos en wat crêpepapier.
• Gereedschap: een kinderschaar met afgeronde punt, een scherpere schaar voor volwassenen, een liniaal en een potlood.
• Lijm: een lijmstift voor papier, witte knutsellijm voor karton en hout, plakband en eventueel dubbelzijdig tape.
• Kleur: plakkaatverf of acrylverf op waterbasis, stiften, viltstiften en een paar penselen.
• Restmateriaal: wc-rollen, keukenrollen, ijsstokjes, eierdozen, doppen, touw, knopen en stof.
• Natuurmateriaal: bladeren, kastanjes, eikels, dennenappels, takjes en schelpen.

Je hoeft dit niet in één keer te kopen. Begin met papier, een schaar, lijm en verf en vul aan wat een project vraagt. Veel restmateriaal haal je gratis uit je afvalbak, zolang het schoon en droog is. Vuil karton met vetvlekken kun je niet knutselen, en je kunt het ook niet recyclen.

Wil je weten welk papier het best bij welk project past? Dun papier van 80 gram is fijn voor vouwen en snijden, dikker papier van 160 gram of karton houdt vormen overeind. Dat zijn praktische richtwaarden, geen regels.

Restmateriaal bij het knutselen: wat mag en wat niet?

Het mooie aan knutselen is dat je veel kunt maken van wat je anders weggooit. Toch is niet alles geschikt. Schoon en droog karton, wc-rollen en kartonnen eierdozen zijn goed. Wc-rolletjes horen volgens Milieu Centraal gewoon bij het oud papier, dus je geeft ze na het knutselen niet alleen een tweede leven maar kunt ze ook weer recyclen zolang ze schoon blijven. Karton met vetvlekken of etensresten is ongeschikt, net als drinkpakken met een plastic laagje.

Een paar praktische regels voor je restmateriaaldoos:

• Droog bewaren: vochtig karton gaat schimmelen en is niet meer prettig om aan te raken.
• Schoonmaken: spoel bakjes, doppen en potjes af en laat ze goed drogen voor ze in de doos gaan.
• Scherpe randen: controleer blikken en plastic op scherpe randen. Gebruik die liever niet met kinderen.
• Grote dozen: snijd ze voor jezelf in handige stukken en bewaar ze plat.
• Verf en lijm: wat vol zit met verf of lijm gaat, als het kan, apart weg. Schone stukken mogen bij het oud papier.

Wie regelmatig knutselt, merkt dat de voorraad snel groeit. Zet daarom een grens: een kistje van de grootte van een schoenendoos. Is het vol, dan maak je eerst iets voordat je meer verzamelt. Dat voorkomt rommel en houdt de lol erin.

Wat kost knutselen?

Knutselen is goedkoop als je het slim aanpakt. Een basisset met papier, lijmstift, kinderschaar, plakkaatverf en een paar penselen kost bij een hobbywinkel of supermarkt al snel enkele tientjes, maar gaat jaren mee. De dure keuzes zijn vooral hout, epoxy, speciaal papier en gereedschap voor volwassenen. Die hoef je pas aan te schaffen als je weet dat je ervan houdt.

Een verstandige volgorde is eerst met restmateriaal en papier oefenen, daarna één techniek verdiepen en dan pas investeren. Wie bijvoorbeeld met hout wil beginnen, koopt een klein stuk zacht hout, schuurpapier en houtlijm en kijkt eerst of het bevalt, voordat hij een zaag koopt. Epoxy vraagt om handschoenen, een ventilatie en een goede mal en is dus geen eerste project.

Knutselen per leeftijd: wat past bij welke fase?

Wat een kind aankan, verschilt per leeftijd meer dan je denkt. Dit overzicht helpt je een project te kiezen dat uitdagend is, maar niet vervelend.

Peuters en kleuters tot 5 jaar

Peuters knippen nog niet goed, maar scheuren, plakken en kleuren graag. Een kaart met gescheurde papiersnippers, een afdruk met een spons of een verfafdruk van een hand zijn goede keuzes. Vanaf een jaar of vier kan het kind met een kinderschaar rechte lijnen knippen. Laat het niet te lang zitten: tien tot twintig minuten per project is meestal genoeg. Meer ideeën en leeftijden vind je in onze gids over knutselen met kinderen.

Kinderen van 6 tot 8 jaar

In deze fase komt knippen op een lijn, vouwen en plakken in lagen op gang. Een papieren vogel, een doosje, een dier van een wc-rol of een stempel van een aardappel is haalbaar. Kinderen willen nu iets wat lijkt op het voorbeeld, dus laat een voorbeeld zien en laat ze zelf kleuren kiezen.

Kinderen van 8 tot 12 jaar

Oudere kinderen kunnen meten, een patroon volgen en een project in meerdere stappen afmaken. Een kartonnen huisje, een knikkerbaan of een mozaïek van papier past goed. Bekijk voor ideeën en moeilijkheidsgraad knutselen 8 tot 12 jaar.

Volwassenen

Volwassenen knutselen vaak met een doel: een cadeau, versiering of een stukje decoratie voor het seizoen. Veel gekozen onderwerpen zijn papieren sterren, kransen, een eenvoudig houten plankje of een bedrukt kaartje. Een concreet voorbeeld is knutselen voor volwassenen met kerst, waar het resultaat meteen in huis komt te hangen.

Vijf werkwijzen om mee te beginnen

Technieken leer je het best door ze één keer rustig te doen. Dit zijn vijf werkwijzen die je in bijna elk project terugziet.

1. Scheuren en plakken (collage)

Scheur gekleurd papier in snippers van ongeveer twee tot vijf centimeter. Smeer een dun laagje lijmstift op een stuk karton en leg de snippers naast elkaar of dakpansgewijs over elkaar. Wissel donkere en lichte kleuren af en druk elk stukje even aan. Laat het een kwartier liggen voor je het optilt. Zo maak je een landschap, een vis of een regenboog zonder te knippen.

2. Knippen en vouwen

Teken met potlood een eenvoudige vorm op papier en knip erlangs. Voor symmetrie vouw je het papier dubbel, teken je de halve vorm tegen de vouw en knip je uit. Zo maak je harten, vlinders en sterren. Bij vouwen helpt het om met de nagel van je duim een scherpe vouw te maken. Meer technieken staan in de pagina over knutselen met papier.

3. Bouwen met karton

Karton is stevig genoeg om te bouwen en zacht genoeg om te snijden. Meet met een liniaal, teken de wanden en knip ze uit. Plak ze met witte knutsellijm aan elkaar en houd ze enkele minuten tegen elkaar of ondersteun ze met knijpers tot de lijm vastzit. Dit werkt voor huisjes, poppenhuismeubels en dozen.

4. Schilderen en stempelen

Plakkaatverf of acrylverf op waterbasis werkt op papier, karton en hout. Dek de tafel af met oude kranten. Voor stempels gebruik je een halve aardappel, een kurk of een stuk spons. Laat de verf goed drogen voordat je plakt, anders trekt het karton krom. Wil je daarna verder met echt schilderen, kijk dan bij het kenniscentrum schilderen.

5. Bouwen met kleine onderdelen

IJsstokjes, kastanjes, eikels en kralen zijn kleine onderdelen waarmee je figuren, lijstjes en dieren maakt. Je plakt of rijgt ze aan elkaar. Dit werkt het best met een kind dat al niet meer alles in de mond stopt, en met toezicht. Lees hierover verder bij knutselen met ijsstokjes.

Veilig knutselen met kinderen

Knutselen is veilig als je vooraf een paar afspraken maakt. De risico’s zitten vooral in kleine onderdelen, scherp gereedschap en hete lijm.

• Kleine onderdelen: de NVWA waarschuwt dat kleine onderdelen, kleine ballen en koorden bij kinderen onder 3 jaar tot verslikking of verstikking kunnen leiden. Lees daarom de uitleg van de NVWA over speelgoed voor kinderen onder 3 jaar en pas het toe op knutselspullen: knopen, kralen en wiebelogen horen niet bij een peuter zonder toezicht.
• Schaar: gebruik een kinderschaar met afgeronde punt en leg haar na gebruik weg. Laat een kind altijd zitten bij het knippen.
• Lijmpistool: een lijmpistool wordt zo heet dat het brandwonden kan geven en kan kantelen. Een hobbywinkel riep een model terug, omdat het lijmpistool makkelijk kon omvallen, meldt Hart van Nederland. Gebruik het pistool alleen zelf, op een stevige plek, en laat kinderen er niet mee werken. Voor de meeste projecten is witte knutsellijm genoeg.
• Verf en lijm: kies materialen die als kindvriendelijk zijn aangeduid en lees de verpakking. Was handen na het werken.
• Natuurmateriaal: kinderen mogen niets uit het bos in de mond stoppen. Paardenkastanjes zijn niet eetbaar, zie knutselen met kastanjes.

Zo maak je van knutselen een gewoonte

Een vaste plek en een vast moment helpen meer dan de beste ideeën. Houd in een doos of lade een voorraad klaar: papier, lijm, schaar, verf en een zak restmateriaal. Dek de tafel af met oude kranten. Zet een timer van twintig minuten voor opruimen, zodat knutselen niet eindigt in rommel.

Een paar gewoonten die helpen:

1. Start klein: een uur aan een project dat je afmaakt geeft meer plezier dan een groot project dat blijft liggen.
2. Spaar restmateriaal: begin een kistje voor wc-rollen, doppen, karton en stof.
3. Laat het kind kiezen: een kleur, een vorm of een dier. Eigen keuzes geven trots.
4. Hang het op: een knutselwerk dat zichtbaar blijft, motiveert voor de volgende keer.
5. Ruim samen op: kinderen die zelf opruimen, leren dat knutselen bij een plek hoort.

Voor volwassenen werkt hetzelfde. Plan een vaste avond, kies een project dat in één avond af kan en maak er een gewoonte van.

Knutselen per seizoen en thema

Veel mensen zoeken ideeën op een bepaald moment, dus een seizoen helpt om te kiezen. In het najaar knutsel je met bladeren, kastanjes en eikels, het onderwerp van knutselen in de herfst. In de wintermaanden werk je met papier, takjes en gedroogde sinaasappel; voor volwassenen staat er een uitwerking klaar voor kerst. In het voorjaar zijn eieren, bloemen en pastelkleuren populair, in de zomer werk je buiten met zand, schelpen en waterverf.

Een thema geeft kinderen houvast. Zeg niet “maak maar iets”, maar “maak een dier dat in het bos woont”. Dat levert meer resultaat op dan een open vraag en het materiaal ligt dan vanzelf klaar.

Veelgemaakte fouten bij knutselen

Een paar fouten komen steeds terug. Ze zijn makkelijk te voorkomen.

• Te veel lijm: een natte laag weekt papier door en maakt het kromtrekken. Gebruik een dun laagje en laat het even drogen.
• Te veel stappen tegelijk: een kind van vijf wil niet in een uur knippen, plakken én schilderen. Splits het over twee momenten.
• Verf op te dun papier: gebruik karton of papier van minstens 160 gram als je nat gaat werken.
• Geen voorbeeld: laat altijd eerst zien wat het resultaat wordt, bijvoorbeeld met een eigen proefexemplaar.
• Te perfect willen: het gaat om het proces. Een scheef dier dat een kind zelf gemaakt heeft, is beter dan een mooi dier dat jij hebt afgemaakt.

Veelgestelde vragen over knutselen

Verder lezen