Pastelkrijt is gemaakt van gemalen pigment met een beetje bindmiddel, en je gebruikt het door het direct op het papier te strijken. Je kunt het mengen met je vinger, laag over laag opbouwen en kleuren naast elkaar zetten. Voor een goed resultaat heb je papier met korrel nodig, want alleen dan blijft het poeder zitten. De rest, zoals fixeren en bewaren, leer je met een paar eenvoudige regels.
Wie een tekening wil met diepe, zachte kleuren, zonder kwast en water, komt bijna vanzelf bij pastelkrijt uit. In dit artikel lees je welke soorten er zijn, hoe je een eerste set kiest, welk papier past en hoe je een pastelkrijt tekening afwerkt. Voor de basis van tekenen kun je terecht bij leren tekenen.
Kort samengevat
- Zacht pastelkrijt is het meest gebruikt en geeft rijke, mengbare kleuren, maar ook veel stof.
- Hard pastelkrijt is geschikt voor lijnen en details, en voor een eerste schets.
- Pastelkrijt heeft papier met korrel nodig. Glad papier houdt het poeder niet vast.
- Een fixeerspray houdt losse deeltjes op hun plek, maar kan kleuren dof maken.
- Werk van licht naar donker en bewaar je tekening plat, met een vel vloeipapier erop.
Wat is pastelkrijt?
Pastelkrijt bestaat uit pigment dat met een bindmiddel tot staafjes is gedrukt. De pigmenten lijken volgens het Wikipedia-artikel over pastel op die in olieverf. Traditioneel gebruikt men gom arabicum of gom tragacanth als bindmiddel, en voor lichtere tinten voegt men vaak krijt of gips toe. Het resultaat is een kleurstift die zachter is dan potlood, maar droger dan verf.
Het mooie van pastelkrijt is dat je direct met kleur werkt. Er is geen wachttijd om te drogen, je hoeft niets te mengen op een palet en je ziet meteen wat je doet. Het nadeel is dat het poeder stoft en dat een tekening kwetsbaar is. Daar komen we bij het onderdeel fixeren op terug.
Welke soorten pastelkrijt zijn er?
Je vindt in de winkel verschillende soorten. Dit is het verschil:
- Zacht pastelkrijt. Veel pigment, weinig bindmiddel. Het meest gebruikt, geeft intense kleuren en mengt makkelijk, maar stoft en breekt snel.
- Hard pastelkrijt. Meer bindmiddel, minder pigment. Het geeft scherpe lijnen en is geschikt voor details en een eerste schets, maar de kleuren zijn minder briljant.
- Pastelpotloden. Potloden met een pastelkern. Handig voor kleine details, zoals ogen of grassprieten.
- Oliepastel. Een andere techniek, met een romige structuur en felle kleuren. Het hoeft niet gefixeerd te worden, maar vlekt en mengt anders dan gewoon pastelkrijt.
- Wateroplosbaar pastel. Met een natte kwast maak je er transparante lagen van.
- Pan pastel. Pigment in platte potjes, die je met een sponsje aanbrengt.
Voor een eerste set is een doos met 24 of 36 halve zachte stiften (de korte soort) een goede start. Een kleinere set mengt snel, en je leert meer van een beperkt palet dan van honderd kleuren. Bekende merken die je in Nederland ziet zijn onder andere Rembrandt en de pastelkrijt van Action of de hobbywinkel. Wie pastelkrijt kopen overweegt, let vooral op de pigmentkwaliteit en niet op de doos.
Papier voor pastelkrijt
Dit is het belangrijkste onderdeel. Pastelkrijt blijft alleen zitten op papier met voldoende grip. Het Wikipedia-artikel over pastel noemt dit “tooth”: een oppervlak dat het pigment vasthoudt. Je kunt kiezen uit:
- Pastelpapier met korrel. Er zijn speciale pastelpapieren, vaak in gekleurde tinten. Een middentint maakt het makkelijker om licht en donker te zetten.
- Fluweelpapier. Zacht en geschikt voor zacht pastelkrijt, maar duurder.
- Schuurpapierachtig papier. Papier met een laagje fijn steenpoeder. Het houdt veel pigment vast en laat je meerdere lagen maken.
- Gewoon tekenpapier. Kan voor een eerste proef, maar de eerste laag houdt hij nog, daarna wordt het glad.
Kies voor een permanente tekening papier zonder zuur, zodat het niet geel wordt. Gebruik ook een gekleurde ondergrond: op donkergroen of grijs papier komen lichte kleuren veel sterker naar voren dan op wit.
Technieken: zo werk je met pastelkrijt
Vlakken kleuren
Breek een stuk krijt in tweeën en gebruik de zijkant om grote vlakken in te kleuren. De punt gebruik je voor lijnen en details. Zo ga je snel en blijft je hand ontspannen.
Mengen
Wrijf met je vinger, een doekje of een mengstift over twee kleuren die naast elkaar liggen, zodat ze in elkaar overgaan. Lichte druk geeft zachte overgangen. Houd je handen schoon: het kleurpigment verspreidt zich over je hele papier.
Lagen opbouwen
Begin met een lichte laag en werk naar donker. Werk niet te hard aan de eerste lagen: het papier moet nog korrel overhouden voor de volgende. Gebruik de laatste, donkerste en lichtste accenten pas aan het einde.
Kleuren naast elkaar zetten
In plaats van te mengen kun je ook korte streepjes van verschillende kleuren naast elkaar zetten. Je oog mengt ze op afstand. Dit geeft een levendig resultaat en is een bekende techniek bij pastelkunstenaars.
Schraffeer en kruisarcering
Met parallelle streken en daarover heen kruisende streken bouw je dichte kleurvlakken op, zonder te mengen. Dit werkt goed met harde pastelkrijt en pastelpotloden.
Wissen en corrigeren
Pastelkrijt kun je met een kneedgum voorzichtig weghalen. Wil je een fout oplossen, klop dan eerst losse poeder van het papier en werk er daarna overheen.
Een eenvoudige eerste oefening: een zonsondergang
Een zonsondergang is een goed onderwerp om mee te beginnen, omdat je alleen kleuren hoeft te mengen.
- Kies een donkerblauw of grijs papier.
- Kleur met de zijkant van een geel stuk krijt een brede strook vlak boven de horizon.
- Voeg daarboven oranje, dan roze en dan paars toe. Laat de banden elkaar iets overlappen.
- Meng de overgangen met je vinger, van licht naar donker.
- Teken met donkerbruin of zwart een eenvoudige horizon, bijvoorbeeld heuvels of een rij bomen.
- Zet met wit of lichtgeel een paar accenten van zonlicht.
Bij dit onderwerp leer je kleuren mengen en lagen werken. Voor landschappen met meer diepte lees je later perspectief tekenen.
Pastelkrijt fixeren
Fixatief is een spuitbus met een vernis die losse deeltjes vastzet. Het Wikipedia-artikel over pastel benadrukt dat fixatief het uitsmeren niet volledig voorkomt en dat het kleuren dof of donkerder kan maken. Haarlak wordt afgeraden, omdat het niet zuurvrij hoeft te zijn.
Daarom werken veel pastellisten zo:
- Fixeer tussendoor met een dun laagje, zodat je de volgende laag kunt opbouwen.
- Gebruik aan het eind weinig of niets, zodat de kleuren helder blijven.
- Bewaar plat en leg een vel vloeipapier of bakpapier over de tekening.
- Lijst hem in met een passepartout, zodat het glas het pastel niet raakt.
Spuit altijd buiten of in een goed geventileerde ruimte, en volg de aanwijzingen op de spuitbus.
Waar kun je pastelkrijt voor gebruiken?
Pastelkrijt past bij veel onderwerpen:
- Landschappen en luchten, waar zachte overgangen mooi uitkomen.
- Dieren, voor zachte vacht en veren. Zie ook dieren tekenen.
- Portretten, voor een natuurlijke huidtint. Lees portret tekenen.
- Stillevens, zoals fruit en bloemen.
- Illustratie en stripstijl, met dikke kleurvlakken. Een bekende stap is manga tekenen.
Veelgemaakte fouten met pastelkrijt
- Te glad papier. Het poeder blijft niet zitten.
- Te hard drukken in de eerste laag. De korrel raakt dicht, en je kunt niets meer toevoegen.
- Te veel fixeren. Je kleuren worden dof.
- Met nat papier werken. Pastelkrijt en vocht gaan alleen samen bij speciale, wateroplosbare soorten.
- De tekening niet beschermen. Pastel smeert snel, ook bij het aanraken met je hand.
Een pastelkrijt-schets opbouwen in drie lagen
Pastelkrijt werkt het best als je van licht naar donker, en van los naar vast werkt. Een vaste volgorde helpt om niet te vroeg te veel krijt op het papier te leggen, want dan raakt het oppervlak verzadigd en pakt het geen nieuwe laag meer.
- Eerste laag: vlakken. Leg met de zijkant van het krijt grote kleurvlakken neer. Druk licht aan. Verdeel ze met je vinger of een doek om een zachte basis te krijgen.
- Tweede laag: vormen. Gebruik nu de punt of een hardere pastel om vormen en randen aan te geven. Werk van de middentonen naar de donkerste partijen.
- Derde laag: accenten. Zet als laatste de lichtste lichtpunten en de donkerste schaduwen. Hou het sober, want dit zijn de kleine details die een tekening laten opvallen.
Krijt, stof en een schone werkplek
Pastelkrijt maakt stof, en dat wil je niet inademen of door je hele huis laten verspreiden. Werk met een schort of oude kleren, leg een vel krantenpapier onder je tekening en houd een vochtige doek of vochtige doekjes bij de hand. Leg het papier schuin op een ezel of tekenplank, zodat overtollig stof van het papier valt in plaats van erop te blijven liggen.
- Blaas niet op je tekening, maar tik het papier voorzichtig om bij een ezel of tafel.
- Werk bij voorkeur in een ruimte die je kunt luchten.
- Gebruik eventueel een masker als je veel en lang werkt.
- Was je handen goed voordat je iets anders aanraakt.
Een schildersezel is ook een goede plek voor pastelwerk, omdat de tekening rechtop staat en het stof naar beneden valt. Meer daarover lees je in onze gids over schildersezels.
Kleuren bewaren en ordenen
Pastelkrijtjes breken, vlekken en raken door elkaar. Bewaar ze daarom in een doos met vakjes, op kleur gesorteerd, en leg eventueel een laagje zachte stof of schuimrubber onder de krijtjes. Een los krijtje dat in kleine stukjes uit elkaar valt, kun je gerust blijven gebruiken. Het is niet minder bruikbaar, alleen minder handig vast te houden. Bewaar vervuilde krijtjes apart, of veeg ze schoon met een zachte doek.
Veelgestelde vragen over pastelkrijt
Wat is pastelkrijt?
Pastelkrijt is een tekenmateriaal van gemalen pigment dat met een bindmiddel tot staafjes is gedrukt. Je tekent er direct mee op papier, en je kunt de kleuren met je vinger mengen. Het heeft papier met korrel nodig om te blijven zitten.
Welk pastelkrijt is het best voor beginners?
Een set van 24 of 36 zachte pastelkrijten, aangevuld met een paar harde stiften of pastelpotloden voor details. Een kleine set met een mooi palet leert je meer dan een grote doos.
Op welk papier gebruik je pastelkrijt?
Op papier met korrel, zoals pastelpapier of schuurpapierachtig papier. Glad tekenpapier houdt het poeder niet vast. Een gekleurde ondergrond maakt het makkelijker om licht en donker te zetten.
Hoe fixeer je pastelkrijt?
Met een fixeerspray, in dunne laagjes en op afstand. Fixatief kan kleuren dof of donker maken, dus gebruik het zuinig. Bewaar de tekening daarnaast plat met een vel vloeipapier.
Is pastelkrijt giftig?
Pastelkrijt bestaat uit pigmenten, en sommige pigmenten zijn schadelijk als je ze inademt of inslikt. Lees de aanwijzingen op de verpakking, was je handen na het tekenen en gebruik een stofmasker als je veel poeder maakt. Zoek bij twijfel de veiligheidsinformatie van het merk op.
Hoe meng je pastelkrijt?
Met je vinger, een doekje, een papieren mengstift of een sponsje. Gebruik lichte druk en meng van licht naar donker. Je kunt ook kleuren naast elkaar zetten en je oog laten mengen.
Kun je pastelkrijt met water gebruiken?
Alleen wateroplosbaar pastel. Met een natte kwast maak je daarmee transparante lagen. Gewoon zacht pastelkrijt gebruik je droog.
Hoe bewaar je een pastelkrijt tekening?
Plat, met een vel vloeipapier of bakpapier erover, en liefst in een lijst met passepartout, zodat het glas het pastel niet raakt. Fixeer alleen als je de kleuren er niet te veel mee kwijtraakt.
Verder lezen
Pastelkrijt vraagt oefening met papier en druk, maar het resultaat is zacht en kleurrijk. Dit zijn goede volgende stappen:
- Leren tekenen: de basis voor elke techniek.
- Dieren tekenen: onderwerp om mee te oefenen.
- Portret tekenen: huidtinten en verhoudingen.
- Perspectief tekenen: diepte in je landschap.