Een doka, kort voor donkere kamer, is een lichtdichte ruimte waarin je foto’s afdrukt op lichtgevoelig papier. Thuis maak je een doka in een badkamer, een kelder of een zolderkamer door het daglicht af te sluiten, een vergroter op een tafel te zetten, drie bakken klaar te zetten voor ontwikkelaar, stopbad en fixeer, en met een veiligheidslamp te werken. Het is een hobby van weinig ruimte maar veel aandacht.
In dit artikel gaat het over de doka als fotografiehobby, dus niet over bekistingen of een uitgaanslocatie met dezelfde naam. Je leest wat een doka is, wat je nodig hebt, hoe je een ruimte donker krijgt, hoe je veilig met chemie werkt en wat een doka kost. Je hebt eerst een film nodig die ontwikkeld is: lees daarvoor filmrolletje ontwikkelen. De hobby als geheel vind je bij analoge fotografie en fotografie.
Kort samengevat
- Een doka is een ruimte die volledig donker kan worden gemaakt om te werken met lichtgevoelig fotopapier. Voor het ontwikkelen van film heb je geen doka nodig, wel voor het afdrukken.
- Je hebt een vergroter, drie bakken, chemie, fotopapier, een veiligheidslamp, een timer en een thermometer nodig.
- Zwart-wit papier is gevoelig voor blauw en groen licht en mag onder rood of amber veiligheidslicht. Kleurenpapier moet in volledige duisternis.
- Een badkamer of kelder werkt goed als je het daglicht kunt afsluiten en je het kunt ventileren.
- Werk veilig met chemicaliën en zorg voor afvoer als klein chemisch afval.
Wat is een doka?
Een doka, of donkere kamer, is volgens Wikipedia een lichtdichte ruimte die geheel donker kan worden gemaakt, zodat je met lichtgevoelige materialen kunt werken. Bij veel zwart-witmateriaal kan met speciaal rood, niet te fel oranje of lantaarnpaalgeel licht worden gewerkt. In een doka maak je foto’s op papier, vanaf je negatieven. Je belicht het papier met een vergroter, ontwikkelt het in een reeks baden en spoelt en droogt het daarna.
Een doka is dus iets anders dan een tank om film te ontwikkelen. Voor film heb je alleen tijdelijk volledige duisternis nodig, bijvoorbeeld in een wisselzak. Een doka heb je nodig als je afdrukt, en je kunt die thuis ook maken. Veel mensen beginnen met een tijdelijke doka in de badkamer en bouwen later iets permanenter.
Waarom een doka thuis?
Het afdrukken van een eigen negatief is een fysiek moment. Je ziet een beeld langzaam verschijnen in de bak, je bepaalt zelf de belichting en je kunt delen lichter of donkerder maken. Het is traag en rustig en je leert meer over licht en contrast dan met een scherm. Het levert ook iets op wat je kunt vasthouden. Daarnaast kun je het volledige proces doen zonder externe lab: van de 35mm film tot de afdruk aan de muur.
Wat heb je nodig voor een doka?
De basisuitrusting voor een zwart-witdoka is overzichtelijk. Je kunt veel tweedehands vinden.
- Een vergroter. Volgens Wikipedia over de donkere kamer werkt een vergroter als een diaprojector: het licht gaat door een negatief naar een grondplank. Je hebt fijne controle over scherpte, intensiteit en belichtingstijd. Met doordrukken en tegenhouden maak je delen van de afdruk lichter of donkerder, en met filters verander je het contrast. Een vergroter doka kopen doe je meestal tweedehands: kijk of de lamp, de lens en de negatiefhouder in orde zijn.
- Een vergrotingslens die bij het formaat van je negatief past. Voor 35mm is dat meestal 50 mm.
- Drie bakken voor ontwikkelaar, stopbad en fixeer, groot genoeg voor je papierformaat. Plus een vierde voor spoelen.
- Tangen of pincetten, liefst een per bak, zodat je geen chemicaliën vermengt.
- Chemie voor papier: papierontwikkelaar, stopbad en fixeer. Dat is niet dezelfde als voor film.
- Fotopapier. Voor beginners is een fotopapier op polyethyleen basis (RC) makkelijker te verwerken dan baryt, omdat het sneller droogt en vlakker blijft.
- Een veiligheidslamp (zie hieronder).
- Een timer, thermometer en maatbekers.
- Een scherpstelhulp (focusscope) om het korrelpatroon scherp te zien. Handig, maar niet verplicht.
- Een contactblad of testmethode, om te bepalen hoe lang je moet belichten.
- Een droogplek, een lijntje met knijpers voor RC-papier of een droogrek.
Een eerste complete opstelling kost als richtwaarde enkele tientallen tot enkele honderden euro’s, afhankelijk van wat je tweedehands kunt krijgen. Een vergroter is vaak voor weinig geld te koop, omdat veel mensen hun doka opruimen. Reken ook op de doorlopende kosten: papier en chemie per afdruk.
Een ruimte donker krijgen
De ruimte moet echt donker zijn, niet alleen schemerig. Test dit door de lamp uit te doen en vijf minuten te wachten tot je ogen gewend zijn. Zie je nog lichtstrepen onder de deur of rond het raam, dan lekt er licht.
Waar maak je een doka?
- Badkamer. Heeft water en een afzuiging, maar een raam moet je afdekken. Een voordeel is dat je alles snel kunt opruimen. Een nadeel is dat je elke keer opnieuw opbouwt.
- Kelder of berging. Vaak al donker, soms koud of vochtig. Zorg voor een vaste tafel en verwarming.
- Zolder of logeerkamer. Verduister de ramen en zorg voor water in de buurt.
- Een vast hoekje achter een lichtdicht scherm. Bruikbaar als je weinig ruimte hebt, maar lastig voor volledige duisternis.
Verduisteren
Gebruik verduisteringsfolie, een zwart doek, zwart karton of karton met zwarte plakband en dichte kieren onder de deur met een opgerolde handdoek of tochtstrip. Test het, en verbeter tot er geen licht meer binnenkomt. Het hoeft niet duur te zijn: een goed afgeplakt raam met zwart plastic werkt prima.
Veiligheidslicht: een doka lamp kopen of zelf maken
Zwart-wit fotopapier is meestal alleen gevoelig voor blauw of voor blauw en groen licht, dus je kunt met rood of amber licht werken. Volgens Wikipedia adviseert Kodak voor zwart-wit contact- en vergrotingspapier een lichte amberkleurige veiligheidsfilter. Kleurenpapier is gevoelig voor al het zichtbare licht en wordt normaal in volledige duisternis bewerkt tot het gefixeerd is. Voor een beginner is zwart-wit daarom het makkelijkst.
Je kunt een veiligheidslamp kopen bij een fotozaak of tweedehands. Een doka lamp zelf maken kan met een rode of amberkleurige filter voor een lamp met laag vermogen, maar controleer altijd of je papier er niet door sluiert. Dat doe je met een test: leg een stukje papier met een munt erop een paar minuten onder de lamp en ontwikkel het. Is het papier grijs behalve onder de munt, dan is de lamp niet veilig. Gebruik bij twijfel een kant-en-klaar veiligheidslicht, plaats het op voldoende afstand en gebruik een lamp met laag vermogen.
Werken in de doka: de stappen
Het proces voor een zwart-witafdruk is als volgt. Neem de tijden en temperaturen van je papier en chemie over.
- Zet je bakken klaar in volgorde: ontwikkelaar, stopbad, fixeer, daarna spoelen. Gebruik per bak een eigen tang.
- Doe het licht uit en schakel de veiligheidslamp in.
- Leg het negatief in de vergroter, met de glansloze kant omlaag, en stel de hoogte en de scherpte in op een stuk wit papier.
- Maak een proefstrook. Leg een strook papier onder de vergroter en belicht stukken met verschillende tijden. Zo vind je de beste belichting.
- Ontwikkel de afdruk. Het belichte papier gaat in de ontwikkelaar, het beeld verschijnt. Volgens Wikipedia gaat het papier dan in een stopbad, en daarna in de fixeer.
- Spoel en droog. Daarna volgt wassen om de chemie te verwijderen en drogen. Toning is een optionele extra stap.
- Beoordeel bij normaal licht. Pas daarna de belichting of het contrast aan en maak een nieuwe afdruk.
Wat hierbij helpt is een contactafdruk van je hele film. Volgens Wikipedia is dit een snelle referentie voor je negatieven, zodat je weet welke je wilt vergroten. Voor het ontwikkelen van de film zelf, zie filmrolletje ontwikkelen.
Papier, contrast en belichting begrijpen
Het resultaat van een afdruk hangt af van drie dingen: de belichtingstijd, het contrast en de ontwikkeling. De belichtingstijd bepaalt hoe donker de afdruk wordt. Je vindt hem met een proefstrook, waarbij je een strook papier in stukken verdeelt en elk stuk een andere tijd geeft, bijvoorbeeld vijf, tien, vijftien en twintig seconden. Na ontwikkelen kies je het stuk dat er het mooist uitziet.
Het contrast regel je met het papier of met filters. Volgens Wikipedia kun je met filters in de vergroter het contrast veranderen. Een negatief met weinig contrast vraagt om een hogere contrastinstelling, een hard negatief om een lagere. Houd de ontwikkeltijd constant, zodat je maar één ding tegelijk verandert. Maak aantekeningen van elke afdruk: tijd, diafragma van de vergrotingslens, filter en eventuele correcties. Zo bouw je kennis op en kun je een mooie afdruk later herhalen.
Veilig werken in je doka
Een doka is een plek met chemicaliën, water en elektrische apparaten. Dit zijn algemene richtlijnen, geen vervanging voor het veiligheidsblad van je producten.
- Ventileer. Zorg voor luchtverversing, zeker in een kleine ruimte.
- Draag handschoenen en een bril. Chemie kan huid en ogen irriteren.
- Houd water en elektrische apparatuur gescheiden. Zet de vergroter en lampen op een droge plek en let op snoeren.
- Eet en drink niet in de doka en gebruik geen keukenspullen voor chemie.
- Label alle flessen en bewaar ze gesloten, buiten bereik van kinderen en huisdieren.
- Ruim chemie op volgens de regels. Giet het niet zomaar door de gootsteen, maar lever het in als klein chemisch afval. Vraag bij je gemeente naar de regels.
- Zorg voor een lichtschakelaar bij de deur en een vrije looproute in het donker.
Doka zelf maken of een bestaande plek gebruiken?
Je kunt een doka zelf maken in je eigen huis, maar je kunt ook gebruik maken van een bestaande doka bij een fotoclub, een kunstacademie of een gemeenschappelijke werkplaats. Veel fotoclubs en culturele centra verhuren of delen een doka. Dat is een goede manier om te proberen of het bij je past, voordat je zelf spullen koopt. Je leert er ook van ervaren afdrukkers.
Een doka kopen in zijn geheel, dus een complete opstelling van iemand die stopt, is soms mogelijk en kan voordelig zijn. Controleer dan de vergroter, kijk of de chemie nog goed is en neem alleen over wat je echt gebruikt.
Veelgestelde vragen over een doka
Wat is een doka?
Een doka is een donkere kamer: een lichtdichte ruimte waarin je met lichtgevoelig fotopapier werkt. Je belicht het papier met een vergroter en ontwikkelt het in baden van ontwikkelaar, stopbad en fixeer.
Wat heb ik nodig voor een doka thuis?
Een vergroter, drie of vier bakken, tangen, papierchemie, fotopapier, een veiligheidslamp, een timer en een thermometer. Daarnaast een ruimte die je volledig donker kunt maken, met water en ventilatie in de buurt.
Kan ik een doka in mijn badkamer maken?
Ja. Een badkamer heeft water en meestal afzuiging. Verduister het raam met folie of zwart plastic, dicht de deur af en zet alles in volgorde klaar. Je moet wel elke keer opbouwen en opruimen.
Heb ik een doka nodig om film te ontwikkelen?
Nee. Voor het ontwikkelen van film heb je alleen kort volledige duisternis nodig, bijvoorbeeld in een wisselzak. Een doka heb je nodig voor het afdrukken op papier.
Welk licht mag ik in een doka gebruiken?
Voor zwart-witpapier een rood of amberkleurig veiligheidslicht, omdat dit papier vooral gevoelig is voor blauw en groen licht. Kleurenpapier moet in volledige duisternis. Test altijd of je lamp veilig is voor je papier.
Hoe maak ik een doka lamp zelf?
Met een lamp met laag vermogen en een rode of amberkleurige filter. Test met een stukje papier en een munt of je papier sluiert. Gebruik bij twijfel een kant-en-klare veiligheidslamp.
Wat kost een doka?
Als richtwaarde enkele tientallen tot enkele honderden euro’s voor een tweedehands basisopstelling, plus doorlopende kosten voor papier en chemie. Een vergroter is vaak goedkoop tweedehands te vinden.
Is werken in een doka veilig?
Met voorzorg wel: ventileer, draag handschoenen en bril, houd water en elektrische apparaten gescheiden, eet en drink er niet en breng chemie weg als klein chemisch afval.
Verder lezen
Wil je verder met analoge fotografie? Deze pagina’s helpen je daarbij: