Modelbouw: beginnen, schalen, materialen en soorten

Modelbouw is het bouwen van een kleine, nauwkeurige kopie van iets dat echt bestaat, of van iets uit een verhaal. Je begint meestal met een bouwpakket van plastic, hout of karton, een scherp mesje, lijm en een paar penselen, en je werkt stap voor stap naar een afgewerkt model. Voor een eerste model kies je een eenvoudig pakket met weinig onderdelen en een schaal die je goed kunt vasthouden.

Voor veel mensen is modelbouw een rustpunt. Je zit met je handen bezig, je denkt aan niets anders en aan het einde staat er iets op tafel dat je zelf hebt gemaakt. Het is ook een hobby voor volwassenen: de pakketten zijn gedetailleerd, het verven vraagt precisie en een goed diorama kost avonden. Op deze pagina lees je wat modelbouw is, welke soorten er zijn, hoe schalen werken, welk gereedschap en welke verf je nodig hebt, en hoe je veilig begint. Voor een bijzonder onderdeel verwijzen we door: miniaturen en poppenhuizen, book nooks en waar je modelbouw koopt.

Wat is modelbouw?

Modelbouw is het maken van een schaalmodel. Het artikel over schaalmodellen op Wikipedia beschrijft een schaalmodel als een fysiek model dat geometrisch gelijk is aan een echt object, het prototype. Meestal is het kleiner dan het echte ding, soms groter. Het gaat in de modelbouw bijna altijd om verkleinde modellen van schepen, treinen, vliegtuigen, auto’s, gebouwen en voertuigen.

De hobby kent drie benaderingen:

• Kitbouw: je bouwt een bouwpakket zoals de fabrikant het bedoeld heeft. Je knipt de onderdelen uit, lijmt ze en verft het model.
• Kitbashing: je combineert of wijzigt onderdelen van een of meer pakketten tot iets eigens.
• Scratchbuilding: je maakt het model helemaal zelf, uit hout, plastic of metaal. Dat vraagt de meeste vaardigheid en tijd.

Daarnaast bestaat er verzamelen van kant-en-klare modellen. Dat is geen modelbouw in de strikte zin, maar het is wel een deel van dezelfde wereld.

Modelbouw voor volwassenen

Modelbouw wordt vaak gezien als een kinderhobby, maar de meeste serieuze bouwers zijn volwassenen. Voor volwassenen is het een manier om te ontspannen met precisiewerk, om iets te maken dat ze mooi vinden of dat een herinnering oproept: het schip van opa, de tram uit de stad waar je opgroeide, het vliegtuig dat je als kind zag. Veel pakketten hebben honderden onderdelen en vragen weken om af te bouwen. Een eenvoudig pakket kun je wel in een avond maken, dus je hoeft niet bang te zijn dat het te veel wordt.

Soorten modelbouw

Elk onderwerp heeft zijn eigen wereld, met eigen schalen, materialen en gewoonten.

Modelschepen en binnenvaartschepen

Een schip is een klassiek onderwerp. Bouwpakketten bestaan van hout, plastic en karton. De Wikipedia-bron noemt 1:1200 en 1:700 als veelgebruikte schalen voor schepen, vooral voor oorlogsschepen in plastic of metaal. Houten pakketten van zeilschepen zijn vaak groter, met veel kleine onderdelen zoals touwwerk en dekdelen. Een binnenvaartschip is een mooie keuze als je iets Nederlands wilt bouwen. Een houten pakket is rustig, maar vraagt wel geduld.

Modeltreinen en trams

Een modeltrein bouw je met een model dat je kunt laten rijden, of als statisch model. De bekendste schaal is H0 (1:87). Het artikel over spoorschalen op Wikipedia noemt voor H0 een spoorwijdte van 16,5 millimeter, voor N (1:160) 9 millimeter, voor TT (1:120) 12 millimeter en voor O (1:45 of 1:48) ongeveer 32 millimeter. Het onderscheid tussen schaal en spoorwijdte is belangrijk: de schaal gaat over de verhouding met het echte ding, de spoorwijdte over de afstand tussen de rails. Een modeltram of een stationsgebouw is een goede toevoeging aan een tafel met een kleine baan.

Vliegtuigen

Voor vliegtuigen is 1:72 de meest gebruikte schaal. Volgens het artikel over schaal 1:72 betekent dat dat een inch op het model staat voor zes voet (72 inch) in het echt. De schaal is populair omdat kleine jagers en grote bommenwerpers beide goed te bouwen en te tonen zijn. Naast 1:72 worden 1:144, 1:48 en 1:32 gebruikt. Let op dat 1:72, 1:76 en 1:87 dicht bij elkaar liggen maar niet compatibel zijn, zodat figuren en voertuigen uit een andere schaal er vaak vreemd uitzien.

Auto’s, trucks en militaire voertuigen

Auto’s worden vaak op 1:43, 1:24, 1:25 of 1:18 gemaakt, vrachtwagens en bouwvoertuigen vaak op 1:50 en tanks of militaire voertuigen vaak op 1:35. De bron noemt die schalen als veelgebruikt.

Gebouwen, huizen en landschappen

Gebouwen worden vaak gemaakt als onderdeel van een diorama, bijvoorbeeld bij een modelspoorbaan of een militair model. Je kunt ze ook als zelfstandig model bouwen, zoals een boerderij of een molen, vaak van karton of hout.

Miniaturen en poppenhuizen

Dit is een eigen tak van de hobby, met eigen schalen en eigen materialen. Lees er meer over in de gids over miniaturen en poppenhuizen.

Book nooks

Een book nook is een kleine scène die tussen je boeken past. Het is een relatief nieuwe vorm van modelbouw: volgens Wikipedia ontstond het idee in 2018. Lees alles over book nook bouwen en kopen.

Schalen: wat betekent 1:72 of 1:87?

De schaal is het getal waarmee je het model verkleint. Een schaal van 1:87 betekent dat elke lengte op het model 87 keer kleiner is dan op het echte ding. Een tram van twaalf meter lang is op 1:87 ongeveer veertien centimeter. Je rekent het uit door de echte maat te delen door het schaalgetal.

De schalen die je het meest tegenkomt, volgens het Wikipedia-artikel over schaalmodellen:

Hoe kies je een schaal?

Dat hangt af van je ruimte, je ogen en je geduld. Een grotere schaal geeft meer detail en is makkelijker te verven, maar neemt meer plaats in. Een kleine schaal past in een vitrine en kost minder, maar vraagt fijnere handen. Wil je meerdere modellen naast elkaar tonen, kies dan één schaal, want modellen van verschillende schalen passen niet bij elkaar. Beginners doen er goed aan om met een middelgrote schaal te beginnen en pas later een kleinere te proberen.

Materialen: plastic, hout, karton en metaal

Welk materiaal je kiest, bepaalt je gereedschap en je lijm.

• Plastic (polystyreen): het meest gebruikte materiaal. Onderdelen zitten aan een frame, de spruw, en je knipt ze eraf. Plastic lijm je met plasticlijm, die het materiaal licht aanlost. Volgens Wikipedia is het ook de basis van veel miniaturen.
• Hout: grenen en balsa worden genoemd. Houten pakketten zijn rustig om te bouwen en geven een natuurlijke uitstraling. Je gebruikt houtlijm of secondelijm.
• Karton: licht en betaalbaar, vaak gebruikt voor gebouwen en kleine scènes. Met een scherp mes en een snijmat kun je er nauwkeurig mee werken.
• Metaal en hars: voor fijne details, zoals fotogeëtste plaatjes en gegoten onderdelen. Dit is iets voor gevorderden.

Gereedschap en lijm voor modelbouw

Je hoeft niet veel te kopen om te beginnen. Dit is het handige minimum:

1. Een hobbymes of scalpel met losse mesjes, en een snijmat om op te werken.
2. Een zijsnijtang om plastic onderdelen van de spruw te knippen.
3. Een pincet met een fijne punt, om kleine onderdelen te pakken.
4. Schuurstrips of schuurpapier in fijne korrels, om randen en lijmresten weg te halen.
5. Lijm: plasticlijm voor styreen, secondelijm of houtlijm voor andere materialen. Volgens Wikipedia gebruik je voor andere materialen secondelijm of epoxy.
6. Penselen in een paar maten, van breed tot heel fijn.
7. Een goede lamp, want precisiewerk kost je ogen.

Een extra loep of een bril met vergroting is geen overbodige luxe als je kleine onderdelen bouwt. Werk altijd op een snijmat, met een lamp aan de kant waar je niet schaduw maakt.

Verf voor modelbouw

Verven is vaak het leukste, en het moeilijkste, deel van modelbouw. Het artikel over schaalmodellen noemt drie soorten verf: enamel (het duurzaamst op plastic), lak, en acrylverf op waterbasis, die makkelijker schoon te maken is. Voor beginners is acrylverf een goede keuze, omdat je je penselen met water reinigt en er geen sterke geur aan zit. Kies je enamel, werk dan op een geventileerde plek.

Basis van het verven

Voor een nette verflaag maak je het model eerst stofvrij en vetvrij. Breng de verf aan in dunne lagen in plaats van één dikke laag, en laat elke laag drogen. Dikke verf verbergt details. Een basislaag (primer) helpt de verf te hechten, hoewel de geraadpleegde bronnen daar niets over zeggen. Gebruik daarom de instructies van de verfmaker.

Verf kopen voor modelbouw

Veel winkels verkopen losse potjes in standaardkleuren, vaak als reeks. Kies kleuren die bij je onderwerp passen, zoals grijs, groen en bruin voor militaire voertuigen of wit, bruin en blauw voor schepen. Meer over waar je kunt kopen, lees je bij modelbouw winkel.

Diorama maken

Een diorama is een scène waarin je een of meer modellen in hun omgeving plaatst. Volgens het artikel over diorama’s op Wikipedia is een diorama een driedimensionaal model, op ware grootte of in miniatuur. Voor modeldiorama’s worden schaalmodellen en landschapsbouw gecombineerd, vaak op 1:35, 1:48 of 1:87. De bron noemt een paar technieken die je kunt toepassen:

• Een gebogen achtergrond, die zonder hoeken of naden doorloopt, zodat de scène dieper lijkt.
• Valse perspectief, waarbij objecten verder weg kleiner worden gemaakt.
• Een geschilderde achtergrond met een driedimensionale voorgrond (trompe-l’oeil).

Diorama maken voor beginners

Begin klein. Kies een ondergrond van ongeveer twintig bij dertig centimeter, een gebouw of een voertuig en een eenvoudig landschap: een stuk weg, wat gras, een boom. Maak de ondergrond van hout of schuimplaat, bedek hem met gips of zand en verf hem in aardetinten. Plaats het model en voeg een paar details toe. Voor beginners is het belangrijkste dat het verhaal klopt: een auto bij een garage, een schip bij een steiger. Het diorama krijgt zo een reden om te bestaan.

Het diorama als vervolg

Als je een paar modellen hebt gebouwd, is een diorama de volgende stap, want het laat je werk beter tot zijn recht komen. Je leert er ook veel van: kleuren combineren, perspectief, patina. Het kan een tafel, een vitrine of een kleine lijst zijn.

Miniaturen schilderen

Miniaturen schilderen is een eigen onderdeel van de hobby. Het gaat om kleine figuren, vaak gebruikt voor bordspellen of wargames. Volgens het artikel over miniatuurwargaming op Wikipedia werden miniaturen vroeger meestal van tin of lood gemaakt, en zijn ze tegenwoordig vooral van polystyreen of hars. Plastic miniaturen worden vaak nog aan de spruw verkocht, waarna je de onderdelen moet uitknippen en lijmen. Het schilderen is volgens dezelfde bron een belangrijk deel van de hobby, ook al schrikt de tijd en de vaardigheid die het kost veel mensen af. Pre-geverfde miniaturen komen zelden voor.

Figuren worden vaak aangeduid met hun hoogte in millimeters, bijvoorbeeld 28 millimeter. Er is geen vaste meetmethode, dus verschillende merken kunnen iets afwijken. Voor een bordspel, zoals een rollenspel, kun je losse figuren kopen en ze zelf verven. Doe dat met dunne lagen, een fijn penseel en veel geduld.

Beginnen met modelbouw: je eerste model

Een eerste model hoeft niet moeilijk te zijn. Volg deze stappen.

1. Kies een onderwerp dat je mooi vindt. Je werkt er uren aan, dus het moet je boeien.
2. Kies een klein en eenvoudig pakket. Weinig onderdelen, een duidelijke handleiding en een schaal van 1:72 of groter.
3. Lees de handleiding helemaal door voor je begint.
4. Werk op een vaste plek, met een snijmat en goede verlichting.
5. Knip en schuur de onderdelen zorgvuldig. Haal alle spruwresten weg.
6. Pas elk onderdeel eerst droog, zonder lijm, om te zien of het past.
7. Lijm in kleine stappen en laat elke stap drogen voor je verdergaat.
8. Verf in dunne lagen en laat elke laag drogen.
9. Werk af: transfers (stickers), een laagje vernis en eventueel een standaard.

Een eerste model duurt meestal een paar avonden. Is het niet perfect? Dan ben je in goed gezelschap. Elke bouwer leert van zijn eerste model, en de tweede wordt vanzelf beter.

Je modellen opbergen, tonen en schoonhouden

Een afgebouwd model verdient een goede plek. Stof is de grootste vijand van kleine details, dus een vitrine of een stolp met een afsluitbare kant is een goede investering. Zet modellen niet in de volle zon, want zowel verf als plastic kan verkleuren en brozer worden. Stof je modellen af met een zachte, droge kwast en gebruik geen water of schoonmaakmiddel. Voor grotere modellen zoals schepen is een open plank met een ruime afstand tot de muur voldoende, mits je ze af en toe afstoft.

Heb je meerdere modellen, kies dan één onderwerp of één schaal voor een plank. Dat ziet er rustiger uit, en je ziet hoe je werk zich ontwikkelt.

Samen bouwen: clubs, beurzen en online

Modelbouw is een solo-hobby, maar je hoeft het niet alleen te doen. Het Wikipedia-artikel over miniatuurwargaming noemt dat conventies en clubs een grote rol spelen in de hobby, en dat geldt ook voor andere takken van modelbouw. Op een club of beurs zie je hoe anderen werken, krijg je tips over verf en gereedschap en vind je soms onderdelen die je nergens anders ziet. Online zijn er forums en groepen waar mensen foto’s van hun werk delen en vragen stellen. Dat is ook een goede manier om een eerste bouw te laten beoordelen. Zoek bij een club in je buurt vooral naar bouwers die beginners welkom heten.

Veelgemaakte fouten bij modelbouw

• Te veel lijm. Het lekt over het plastic en laat vlekken achter. Gebruik een druppel.
• Onderdelen niet eerst passen. Een slecht passend onderdeel is na het lijmen moeilijk te herstellen.
• Verf te dik. Details verdwijnen. Werk in dunne lagen.
• Te snel willen. Haast is de grootste vijand van een mooi model.
• Te groot beginnen. Een groot pakket met honderden onderdelen kan ontmoedigend zijn. Begin klein.
• Slecht licht. Je ziet fouten pas als het te laat is.

Modelbouw kopen: waar let je op?

Voor modelbouw kopen heb je veel keuze: gespecialiseerde winkels, hobbywinkels, speelgoedzaken, boekwinkels en webwinkels. Het artikel over hobbywinkels op Wikipedia beschrijft dat zulke winkels onder meer modelvliegtuigen, modeltreinen, scheepsmodellen en gebouwmodellen verkopen, naast knutselbenodigdheden en soms spellen. Het aanbod en de prijzen verschillen sterk, dus vergelijk een paar aanbieders. Let bij het kopen op:

• Schaal en onderwerp. Klopt de schaal met wat je zoekt?
• Gereedschap en lijm. Zit er iets bij, of moet je die apart kopen?
• Aantal onderdelen en moeilijkheid. Staat het op de doos?
• Verf. Past het bij het materiaal, en is het een set of losse potjes?
• Retourvoorwaarden. Controleer die bij een webwinkel.

Een uitgebreide vergelijking van winkels en wat je daar kunt verwachten, lees je bij modelbouw winkel.

Modelbouw met kinderen

Modelbouw kan een hobby voor het hele gezin zijn. Kies voor kinderen een eenvoudig pakket met grotere onderdelen en een duidelijk plaatje. Laat ze zelf lijmen en verven onder toezicht. Gebruik voor jongere kinderen geen scherpe messen en geen oplosmiddelen, en zet altijd een raam open als je met sterke lijm of verf werkt. Voor kinderen telt de eerste keer: een model dat af is, is een groot succes.

Veiligheid bij modelbouw

Er zijn een paar eenvoudige regels:

• Scherpe messen: snij altijd van je af, op een snijmat, en gebruik een nieuw mesje als het stomp wordt.
• Lijm en verf: werk in een geventileerde ruimte en lees de gebruiksaanwijzing. Sommige lijmen en enamelverven zijn ontvlambaar of schadelijk bij inademen.
• Kleine onderdelen: houd ze uit de buurt van jonge kinderen en huisdieren.
• Stof: draag een mondkapje als je veel schuurt, vooral bij hout.

Veelgestelde vragen over modelbouw

Verder lezen

Poppenhuis en miniaturen

Miniatuur maken

Een miniatuur is een verkleind model, meestal van een kamer, een meubel of een voorwerp. Zo kies je een schaal, bouw je…

Book nook

Een book nook is een kleine miniatuurscène die tussen je boeken past. Zo kies je tussen kopen en zelf maken, wat er…

Modelbouw

Modelbouw winkel kiezen

Een goede modelbouw winkel heeft breed aanbod, deskundig advies en eerlijke voorwaarden. Zo kies je tussen een winkel in de buurt en…